'Điểm nghẽn' chi phí tuân thủ của hộ kinh doanh

Ảnh minh họa

Thêm nhiều chi phí phát sinh

Tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức mới đây, một hộ kinh doanh bán lẻ phản ánh về đề xuất hạn chế trưng bày thuốc lá tại điểm bán trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sẽ.

Theo đó, nếu luật này được thông qua, cửa hàng sẽ phải thay đổi cách sắp xếp, lưu giữ sản phẩm và cả cách phục vụ khách hàng. Do vậy hộ kinh doanh này đề nghị có thời gian chuyển tiếp 18-24 tháng để thích ứng. Đây là một ví dụ rõ cho thấy một quy định chuyên ngành, dù mục tiêu quản lý có thể chính đáng, vẫn có thể tạo thêm chi phí cho một cơ sở kinh doanh rất nhỏ.

Câu chuyện tương tự xuất hiện trong lĩnh vực thuế. Việc chuyển mạnh từ phương thức quản lý dựa trên thuế khoán sang quản lý theo doanh thu thực tế là bước tiến cần thiết để tăng tính minh bạch. Nhưng với một hộ nhỏ, thay đổi phương thức quản lý thuế cũng đồng nghĩa thay đổi cách vận hành.

Bởi khi việc xác định nghĩa vụ thuế gắn nhiều hơn với doanh thu, thu nhập và các khoản chi được chấp nhận, người kinh doanh phải có khả năng ghi chép, lưu trữ hóa đơn, chứng từ và chứng minh các khoản chi. Đây không còn đơn thuần là chuyện “đóng thuế bao nhiêu”, mà là năng lực kế toán của hộ kinh doanh.

Khoảng cách này không nhỏ. Nhiều hộ kinh doanh vận hành theo mô hình gia đình, chủ hộ vừa bán hàng, nhập hàng, quản lý nhân công vừa trực tiếp chăm sóc khách hàng. Không phải hộ nào cũng có kế toán riêng. Vì vậy, một yêu cầu quản lý hợp lý trên phương diện doanh nghiệp có thể trở thành gánh nặng đáng kể khi áp dụng vào một cửa hàng chỉ có vài người.

Đừng để cải cách biến thành gánh nặng

Hóa đơn điện tử là một ví dụ khác. Nghị định 254/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1-7, quy định chi tiết việc thực hiện Luật Quản lý thuế về hóa đơn điện tử, chứng từ điện tử. Trước đó, Nghị định 70/2025/NĐ-CP đã mở rộng việc áp dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế.

Về bản chất, số hóa hóa đơn giúp minh bạch thị trường, giảm gian lận và tạo dữ liệu phục vụ quản lý. Nhưng để thực hiện, hộ kinh doanh phải có thiết bị, phần mềm, kết nối, chữ ký số trong những trường hợp cần thiết, và quan trọng hơn là phải biết vận hành hệ thống. Với hộ lớn, đây có thể chỉ là một khoản đầu tư công nghệ, nhưng với hộ nhỏ, đó còn là thời gian học, chi phí thuê hỗ trợ và nguy cơ sai sót trong quá trình thực hiện.

Đại diện Hội Tư vấn thuế Việt Nam phát biểu tại hội thảo cũng chỉ ra rằng, nhiều hộ không có tâm lý né tránh nghĩa vụ thuế, nhưng gặp khó vì hệ thống quy định tương đối phức tạp và phân tán, không dễ xác định văn bản nào áp dụng cho trường hợp cụ thể và phải thực hiện ra sao.

Đây mới là điểm cần nhìn thẳng khi thiết kế chính sách cho hàng triệu hộ kinh doanh. Minh bạch hóa không nên đồng nghĩa với đẩy toàn bộ chi phí chuyển đổi sang người kinh doanh nhỏ.

Theo một chuyên gia về thuế, một chính sách tốt không chỉ trả lời câu hỏi Nhà nước cần quản lý gì, mà còn phải trả lời hộ kinh doanh cần bỏ ra bao nhiêu thời gian, tiền bạc và nhân lực để tuân thủ. Nếu mỗi luật, mỗi nghị định lại tạo thêm một bộ hồ sơ, một phần mềm, một quy trình hoặc một yêu cầu mới, tổng chi phí sẽ lớn hơn rất nhiều so với từng khoản riêng lẻ. Điều đáng mừng là chính sách đang đi theo hướng hỗ trợ song song với tăng cường quản lý.

Do vậy vấn đề còn lại là làm sao để các chính sách ấy đến được đúng đối tượng, giảm tối đa chi phí tuân thủ và có thời gian chuyển tiếp đủ dài. Hộ kinh doanh cần là một con đường tuân thủ đơn giản, dễ hiểu và có chi phí hợp lý.

Bởi lẽ một hộ kinh doanh chuyển từ cơ chế thuế khoán sang kê khai phải học cách ghi nhận doanh thu, lưu giữ chứng từ, xác định các khoản chi được trừ. Hay một cửa hàng có doanh thu thuộc diện phải sử dụng hóa đơn điện tử từ máy tính tiền lại phải làm quen với thiết bị, phần mềm và quy trình kết nối dữ liệu với cơ quan thuế.

Mục tiêu cuối cùng của chính sách là biến khu vực hộ kinh doanh thành động lực tăng trưởng, thì cải cách không thể chỉ dừng ở việc yêu cầu họ làm đúng, mà còn phải giúp họ có đủ năng lực và điều kiện để làm đúng.

LINH HÀ