Di sản văn hóa Kinh Bắc là nền tảng để Phật giáo tỉnh Bắc Ninh phát triển vững chắc trong kỷ nguyên mới

Trên vùng đất Luy Lâu cổ xưa, các bậc Tổ sư đầu tiên như: Mâu Bác, Khương Tăng Hội, Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông,… đã chấn tích truyền đạo, dựng chùa để từ những hạt mầm đầu tiên được gieo xuống, đạo Phật dần bén rễ, hưng thịnh, ăn sâu vào nếp sống của dân tộc Việt. Vùng đất Kinh Bắc cũng là nơi phát tích của vương triều Lý, với vị vua khai sáng Lý Thái Tổ đã mở ra thời đại hưng thịnh bậc nhất trong lịch sử đất nước trên mọi phương diện mà trong đó không thể không kể đến sự khuông phù của Thiền sư Vạn Hạnh - bậc danh tăng lỗi lạc trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Sau khi sáp nhập địa giới hành chính để đưa đất nước tiến vào kỷ nguyên mới, tỉnh Bắc Ninh và tỉnh Bắc Giang đã “tái hợp” thành chỉnh thể văn hóa Kinh Bắc xưa. Tỉnh Bắc Ninh sở hữu một số lượng di sản văn hóa nói chung và di sản Phật giáo nói riêng vô cùng phong phú, đồ sộ với hệ thống các Di sản văn hóa thế giới, bảo vật quốc gia, các ngôi danh lam, cổ tự có tuổi đời đáng kính với lối kiến trúc, điêu khắc tinh xảo, đồ sộ: chùa Dâu, chùa Phật Tích, chùa Bút Tháp, chùa Dạm, chùa Bổ Đà,… với truyền thống sinh hoạt sơn môn được lưu giữ qua các thế hệ.

Tăng Ni tỉnh Bắc Ninh tác pháp An cư kiết hạ Phật lịch 2570 tại chùa Đại Thành

Trên tinh thần “ôn cố tri tân”, bảo lưu và phát huy giá trị từ những di sản quý báu của tiền nhân cũng như định hướng phát triển cho Phật giáo tỉnh Bắc Ninh trong kỷ nguyên mới, trước thềm Đại hội đại biểu Phật giáo tỉnh Bắc Ninh lần thứ I, nhiệm kỳ 2026-2031, Giác Ngộ đã có cuộc trò chuyện cùng Thượng tọa Thích Thanh Sơn, Phó Trưởng ban kiêm Chánh Thư ký Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Bắc Ninh. Chia sẻ những suy nghĩ, kinh nghiệm cũng như kỳ vọng đối với sự phát triển của Phật giáo tỉnh nhà trong thời gian tới, Thượng tọa cho biết:

- Sau sáp nhập địa giới hành chính từ ngày 1-7-2025, tỉnh Bắc Ninh có không gian phát triển rộng lớn hơn, quản lý 1.498 tự viện và khoảng 650 Tăng Ni. Việc hợp nhất đã mở ra một không gian phát triển mới đối với tỉnh Bắc Ninh và đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác tổ chức, quản lý, điều hành Phật sự. Trên một địa bàn rộng, có sự đa dạng về điều kiện tự nhiên, văn hóa, lịch sử và truyền thống sinh hoạt Phật giáo, Ban Trị sự xác định nhiệm vụ trước hết là củng cố sự đoàn kết, hòa hợp, thống nhất về tổ chức và phương thức hoạt động; bảo đảm mọi hoạt động Phật sự được duy trì liên tục, không bị gián đoạn sau sắp xếp.

Trong nhiệm kỳ mới, công tác quản lý sẽ được thực hiện theo hướng rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm và tăng cường phối hợp giữa Văn phòng Ban Trị sự và các ban. Chế độ giao ban, báo cáo, kiểm tra và hướng dẫn chuyên môn sẽ được duy trì thường xuyên hơn. Hồ sơ Tăng Ni, tự viện được tiếp tục rà soát, chuẩn hóa và cập nhật thống nhất.

Cùng với đó, Ban Trị sự chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý văn bản, dữ liệu Tăng Ni, tự viện, lịch công tác và trao đổi nghiệp vụ. Công nghệ là phương tiện giúp rút ngắn khoảng cách địa lý, nâng cao tốc độ xử lý công việc, nhưng nền tảng quyết định vẫn là tinh thần hòa hợp, trách nhiệm, giới luật và sự gắn bó giữa chư tôn đức Tăng Ni trong toàn tỉnh.

Mục tiêu của Ban Trị sự là xây dựng một hệ thống tổ chức thống nhất nhưng không hành chính hóa đời sống Giáo hội; quản lý chặt chẽ nhưng vẫn gần gũi, hỗ trợ cơ sở; phát huy nét đẹp riêng của từng vùng nhưng cùng hướng về phương châm chung “Kỷ cương - Đổi mới - Hiệu lực - Hiệu quả”.

* Thưa Thượng tọa, Bắc Ninh - Kinh Bắc là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hiến và cách mạng; Luy Lâu từng là một trung tâm Phật giáo cổ xưa, với nhiều tự viện và di sản Phật giáo tiêu biểu. Trong nhiệm kỳ 2026-2031, Phật giáo tỉnh Bắc Ninh có định hướng gì để tiếp tục bảo tồn văn hóa, đồng thời phát huy giá trị từ bi và trí tuệ, xương minh Đạo pháp, phụng sự quần sinh?

- Phật giáo Bắc Ninh hình thành và phát triển trong mạch nguồn văn hóa Kinh Bắc, gắn bó mật thiết với lịch sử dân tộc và đời sống cộng đồng. Vì vậy, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo không phải là một nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa hay của từng ngôi chùa, mà là trách nhiệm chung của Giáo hội, chính quyền, giới nghiên cứu, Phật tử và nhân dân.

Đối với việc lập tự viện mới, Ban Trị sự không chủ trương phát triển theo số lượng hoặc quy mô hình thức. Quan điểm là ưu tiên bảo tồn, tôn tạo và phát huy hiệu quả các cơ sở hiện có; chỉ xem xét việc xây dựng mới ở những nơi thực sự có nhu cầu sinh hoạt tôn giáo chính đáng, phù hợp quy hoạch, điều kiện dân cư và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Công trình mới cần hài hòa với cảnh quan, văn hóa địa phương, kế thừa tinh thần kiến trúc Phật giáo Việt Nam và tránh sự phô trương, lai tạp.

Trong nhiệm kỳ 2026-2031, Ban Trị sự xác định bảo tồn là nền tảng, phát huy là mục tiêu và phát triển phải có chọn lọc, đúng nhu cầu, đúng quy hoạch, đúng pháp luật. Trọng tâm trước hết là giữ gìn những giá trị cốt lõi của hệ thống chùa cổ, di tích, bảo vật, mộc bản, tượng thờ, bia ký, tháp cổ, nghi lễ, lễ hội và truyền thống tu học đã làm nên bản sắc Phật giáo Kinh Bắc. Việc bảo tồn không chỉ dừng ở kiến trúc vật thể mà còn phải giữ được đạo phong, không gian linh thiêng, ký ức cộng đồng và các giá trị đạo đức, nhân văn gắn với mỗi cơ sở tự viện.

Đồng thời, Phật giáo tỉnh sẽ tiếp tục đưa tinh thần từ bi, trí tuệ, hiếu nghĩa, tri ân, báo ân vào đời sống xã hội thông qua hoằng pháp, giáo dục đạo đức, hướng dẫn Phật tử, từ thiện nhân đạo, bảo vệ môi trường, chăm lo người yếu thế và xây dựng nếp sống văn minh trong sinh hoạt tín ngưỡng. Đó là cách thiết thực để di sản Phật giáo không chỉ được giữ lại như những công trình cổ, mà tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Đối với việc lập tự viện mới, Ban Trị sự không chủ trương phát triển theo số lượng hoặc quy mô hình thức. Quan điểm là ưu tiên bảo tồn, tôn tạo và phát huy hiệu quả các cơ sở hiện có; chỉ xem xét việc xây dựng mới ở những nơi thực sự có nhu cầu sinh hoạt tôn giáo chính đáng, phù hợp quy hoạch, điều kiện dân cư và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Công trình mới cần hài hòa với cảnh quan, văn hóa địa phương, kế thừa tinh thần kiến trúc Phật giáo Việt Nam và tránh sự phô trương, lai tạp.

Bảo tồn và phát triển không phải là hai hướng đối lập. Nếu thực hiện đúng quy định, tôn trọng lịch sử, văn hóa và nhu cầu thực tiễn, việc phát triển cơ sở vật chất có thể hỗ trợ tốt hơn cho tu học, hoằng pháp và phụng sự xã hội; nhưng mọi phát triển đều phải đặt trong giới hạn của sự trang nghiêm, tiết chế và trách nhiệm đối với di sản Kinh Bắc.

* Trong quá trình tu bổ, tôn tạo hoặc xây dựng mới, có thể phát sinh nguy cơ làm thay đổi hình ảnh kiến trúc Phật giáo, du nhập những yếu tố chưa phù hợp hoặc làm suy giảm giá trị gốc của di tích. Ban Trị sự tỉnh nhìn nhận vấn đề này như thế nào và sẽ có những hướng dẫn, hỗ trợ gì đối với các cơ sở tự viện? Trong nhiệm kỳ này, Ban Trị sự có định hướng phân loại các danh lam, tự viện cần được ưu tiên trùng tu hay không?

- Ban Trị sự nhận thức rõ rằng tu bổ di tích Phật giáo là công việc đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt. Một sai lệch trong quá trình tu bổ có thể làm mất đi yếu tố gốc, phá vỡ cảnh quan, làm nghèo giá trị lịch sử, nghệ thuật và thậm chí không thể khắc phục. Vì vậy, nguyên tắc xuyên suốt là mọi hoạt động bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phải tuân thủ quy định của pháp luật về di sản văn hóa, xây dựng, đất đai, tôn giáo; đồng thời tôn trọng tối đa giá trị gốc và bản sắc văn hóa Kinh Bắc.

Về phía Giáo hội, Ban Trị sự sẽ chú trọng tuyên truyền để Tăng Ni trụ trì và Ban quản trị tự viện hiểu rằng giá trị của một ngôi chùa không nằm ở sự bề thế hay mới mẻ, mà ở chiều sâu lịch sử, đạo vị, kiến trúc, cảnh quan và đời sống tu học. Việc tiếp nhận tài trợ xã hội hóa cũng cần được quản lý minh bạch, sử dụng đúng mục đích, tránh tâm lý chạy theo quy mô hoặc áp đặt ý tưởng của nhà tài trợ làm ảnh hưởng đến bản sắc công trình.

Ban Trị sự sẽ tăng cường phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn, các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư và chuyên gia bảo tồn để hướng dẫn các cơ sở tự viện từ khâu khảo sát, lập hồ sơ, xác định yếu tố gốc, lựa chọn giải pháp kỹ thuật đến giám sát thi công. Đối với di tích đã được xếp hạng, mọi việc phải thực hiện đúng trình tự, thẩm quyền; không tự ý tháo dỡ, thay đổi kết cấu, chất liệu, màu sắc, tượng thờ hoặc mở rộng công trình khi chưa được phép.

Về phía Giáo hội, Ban Trị sự sẽ chú trọng tuyên truyền để Tăng Ni trụ trì và Ban quản trị tự viện hiểu rằng giá trị của một ngôi chùa không nằm ở sự bề thế hay mới mẻ, mà ở chiều sâu lịch sử, đạo vị, kiến trúc, cảnh quan và đời sống tu học. Việc tiếp nhận tài trợ xã hội hóa cũng cần được quản lý minh bạch, sử dụng đúng mục đích, tránh tâm lý chạy theo quy mô hoặc áp đặt ý tưởng của nhà tài trợ làm ảnh hưởng đến bản sắc công trình.

Trong nhiệm kỳ, Ban Trị sự dự kiến phối hợp rà soát, phân nhóm các cơ sở tự viện theo tính chất và mức độ cần bảo tồn: nhóm di tích đặc biệt quan trọng cần bảo vệ nghiêm ngặt; nhóm di tích xuống cấp cần ưu tiên tu bổ; nhóm cơ sở chưa được xếp hạng nhưng có giá trị lịch sử, kiến trúc, cảnh quan cần lập hồ sơ và gìn giữ; nhóm cơ sở phục vụ nhu cầu sinh hoạt tôn giáo thường xuyên cần được hướng dẫn cải tạo công năng phù hợp.

Việc xác định danh mục và thứ tự ưu tiên phải dựa trên khảo sát khoa học, mức độ xuống cấp, giá trị tiêu biểu, tính cấp thiết và khả năng huy động nguồn lực; không thể chỉ dựa trên mong muốn chủ quan của từng cơ sở. Ban Trị sự sẽ đóng vai trò phối hợp, hướng dẫn và kết nối, còn việc quyết định đầu tư, tu bổ phải tuân thủ đầy đủ thẩm quyền và quy định của Nhà nước.

Hòa thượng Thích Thanh Phụng, Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Bắc Ninh cùng lãnh đạo tỉnh thực hiện nghi thức Tắm Phật trong Lễ hội chùa Dâu năm 2026

* Trên địa bàn tỉnh có nhiều di tích lịch sử, văn hóa và cơ sở Phật giáo tiêu biểu. Ban Trị sự GHPGVN tỉnh có kế hoạch gì để phát huy giá trị các di tích, góp phần phát triển văn hóa, tâm linh và xây dựng Bắc Ninh ngày càng giàu đẹp, văn minh?

- Bắc Ninh mới có điều kiện rất thuận lợi để hình thành những không gian du lịch văn hóa - lịch sử - tâm linh đặc sắc, kết nối hệ thống di tích Phật giáo lâu đời với dân ca Quan họ, lễ hội truyền thống, làng nghề, cảnh quan sinh thái, vùng Tây Yên Tử và các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng. Tuy nhiên, Ban Trị sự xác định việc phát huy giá trị di tích trước hết phải phục vụ giáo dục truyền thống, đời sống tinh thần và sự tu học; du lịch là phương thức lan tỏa giá trị chứ không được làm mất đi sự thanh tịnh, trang nghiêm của cơ sở tôn giáo.

Trong nhiệm kỳ 2026-2031, Ban Trị sự sẽ phối hợp với ngành văn hóa, du lịch, chính quyền địa phương và các đơn vị lữ hành xây dựng những tuyến, điểm tham quan có nội dung thuyết minh chính xác, nhấn mạnh lịch sử Phật giáo, giá trị kiến trúc, nghệ thuật, tư tưởng và những câu chuyện văn hóa của từng di tích. Có thể kết nối các trung tâm, danh lam tiêu biểu như chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, không gian Tây Yên Tử cùng các điểm văn hóa, lễ hội và sinh thái khác của tỉnh để tạo nên hành trình trải nghiệm có chiều sâu. Các hoạt động phải được tổ chức văn minh, tiết chế, bảo đảm an ninh, an toàn, vệ sinh môi trường, không thương mại hóa đời sống tâm linh, không cổ súy mê tín và không gây quá tải cho di tích.

Chuyển đổi số sẽ là một giải pháp quan trọng. Ban Trị sự sẽ phối hợp thúc đẩy việc số hóa tư liệu, hình ảnh, bia ký, mộc bản, hiện vật và câu chuyện lịch sử; xây dựng nội dung giới thiệu đa ngôn ngữ, mã QR, bản đồ số, thư viện số, các kênh truyền thông chính thống để người dân và du khách tiếp cận thông tin chính xác, thuận tiện. Số hóa cũng giúp lưu giữ tư liệu, hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá di sản tới thế hệ trẻ.

Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của cộng đồng dân cư và Phật tử tại địa phương trong gìn giữ cảnh quan, hướng dẫn du khách, xây dựng nếp sống văn minh, bảo vệ môi trường và giới thiệu những nét đẹp văn hóa bản địa. Khi di tích được bảo tồn đúng, hoạt động du lịch được tổ chức có trách nhiệm và người dân được tham gia, được hưởng lợi chính đáng, du lịch văn hóa - tâm linh mới có thể phát triển bền vững.

Ban Trị sự mong muốn cùng tỉnh xây dựng hình ảnh Bắc Ninh là điểm đến vừa giàu chiều sâu văn hiến, vừa thân thiện, hiện đại; nơi du khách không chỉ đến lễ bái, tham quan mà còn hiểu thêm về lịch sử dân tộc, văn hóa Kinh Bắc và những giá trị từ bi, trí tuệ của Phật giáo Việt Nam.

Nguyễn Cường/Báo Giác Ngộ