Di dời đại học: Bài toán của tương lai đô thị

Điều đáng nói là mỗi khi bàn tới, người ta thường chỉ nhìn thấy phần nổi: Giải phóng quỹ đất vàng, giảm áp lực giao thông, mở thêm không gian xanh. Nhưng phía dưới lớp bề mặt ấy là cả một cấu trúc kinh tế vi mô phức tạp. Nếu phá vỡ mà không tính toán đầy đủ, cái giá phải trả có thể lớn hơn rất nhiều so với lợi ích nhìn thấy trước mắt. Vấn đề không còn nằm ở câu hỏi “có nên di dời hay không”, mà là nếu làm sai cách, chúng ta đang đánh đổi những gì.

Khu đô thị ĐHQG TP.HCM đang chuyển mình mạnh mẽ trong một diện mạo hoàn toàn mới

Sinh viên: Một lực lượng “đặc biệt”

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là nhìn sinh viên thuần túy như đối tượng thụ hưởng dịch vụ giáo dục. Trên thực tế, họ đồng thời là một lực lượng kinh tế đặc biệt, vận hành theo nhiều vai trò song song. Trước hết, sinh viên là nhóm tiêu dùng có tần suất cao và ổn định. Không gian tiêu dùng của họ gần như cố định quanh trường học và nơi ở, nhưng danh mục chi tiêu lại trải rộng từ ăn uống, nhà ở, di chuyển cho tới giải trí và viễn thông. Mỗi sinh viên tại đô thị có thể chi từ 3-5 triệu đồng mỗi tháng cho sinh hoạt, chưa kể học phí. Với quy mô khoảng một triệu sinh viên ở Hà Nội và hơn 700.000 tại TP.HCM, dòng tiền tiêu dùng này tạo ra hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm, trực tiếp nuôi dưỡng kinh tế nội đô.

Không dừng lại ở đó, sinh viên còn là một nguồn lao động linh hoạt mà thị trường chính thức khó thay thế. Khoảng 60% sinh viên tham gia làm thêm, tạo nên một lực lượng lao động bán thời gian có trình độ, thích nghi nhanh và chấp nhận mức thu nhập linh hoạt. Đây là nguồn nhân lực giúp lấp đầy các khoảng trống trong nhiều ngành dịch vụ, từ bán lẻ, F&B đến hỗ trợ vận hành doanh nghiệp. Khi bị đẩy ra xa trung tâm, nơi cơ hội việc làm không tương xứng, không chỉ thu nhập của sinh viên bị ảnh hưởng mà còn tiềm ẩn hệ lụy xã hội khi một bộ phận lớn rơi vào trạng thái nhàn rỗi.

Quan trọng hơn, sinh viên và đại học còn đóng vai trò là chất xúc tác cho nền kinh tế tri thức. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy những trường đại học nằm trong khu vực trung tâm có khả năng thương mại hóa nghiên cứu cao hơn, tạo ra nhiều sáng chế và doanh nghiệp khởi nguồn hơn so với các cơ sở đặt tại ngoại vi. Khi đại học nằm gần doanh nghiệp, trung tâm tài chính và các viện nghiên cứu, vòng tuần hoàn đổi mới sáng tạo diễn ra liên tục, từ ý tưởng đến thử nghiệm rồi thương mại hóa. Đây cũng chính là hệ sinh thái mà Việt Nam đang nỗ lực xây dựng, nhưng lại có nguy cơ tự tay làm đứt gãy nếu tiếp cận việc di dời theo hướng cơ học.

Khi một trường đại học dời đi…

Thực tế, mỗi trường đại học không chỉ là một cơ sở đào tạo mà còn là hạt nhân của một hệ sinh thái kinh tế vi mô hoàn chỉnh. Xung quanh đó là tầng kinh tế trực tiếp gồm hàng quán, nhà trọ, tiệm photocopy, cửa hàng văn phòng phẩm, dịch vụ sửa chữa… tất cả đều định vị theo dòng chảy sinh viên. Khi trường rời đi, những mô hình kinh doanh này gần như mất toàn bộ khách hàng cốt lõi và khó có khả năng tự điều chỉnh. Kéo theo đó là tầng kinh tế gián tiếp với thị trường nhà trọ, căn hộ mini - nguồn thu của hàng trăm nghìn hộ dân. Một khi sinh viên rút đi, phân khúc này sụp đổ, kéo theo sự đứt gãy của dòng tiền dân sinh.

Ở quy mô rộng hơn là tầng kinh tế kết nối và hợp tác. Sự hiện diện lâu dài của các trường đại học đã hình thành những mối liên kết chặt chẽ với bệnh viện, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, tạo nên những cụm phát triển đặc thù trong đô thị. Nhiều quốc gia phát triển thậm chí đang có xu hướng đưa các cơ sở nghiên cứu quay trở lại trung tâm để tận dụng hệ sinh thái này, thay vì đẩy ra xa. Điều đó cho thấy một thực tế rõ ràng: Giáo dục đại học không chỉ cần không gian, mà cần môi trường kinh tế - xã hội đủ dày để phát triển.

Nếu nhìn vào các con số, mức độ phụ thuộc giữa đại học và kinh tế đô thị càng trở nên rõ nét. Hà Nội chỉ chiếm 1% diện tích cả nước nhưng đóng góp hơn 16% GDP, trong khi TP.HCM chiếm khoảng 24%. Hai đô thị này gánh gần 40% GDP quốc gia, và không thể tách rời đóng góp đó khỏi sự hiện diện của hàng triệu sinh viên cùng hệ sinh thái xoay quanh họ. Trong khi đó, chi phí để di dời một trường đại học quy mô trung bình có thể lên tới 5.000-7.000 tỷ đồng, chưa kể chi phí cơ hội từ việc hệ sinh thái nội đô bị phá vỡ - một khoản thiệt hại chưa từng được đo lường đầy đủ.

Bài học từ thực tế trong nước đã có, nhưng dường như chưa được nhìn nhận đủ nghiêm túc. Khu Đại học Phố Hiến (Hưng Yên) được quy hoạch từ năm 2009 với kỳ vọng trở thành trung tâm đào tạo quy mô lớn, nhưng sau 15 năm vẫn chưa đạt được mục tiêu ban đầu. Điều đó cho thấy một điều đơn giản: Đất có thể quy hoạch nhanh, nhưng hệ sinh thái thì không thể dựng lên chỉ bằng ý chí hành chính.

Gốc rễ của vấn đề nằm ở tư duy quy hoạch. Nhiều người vẫn mặc định rằng không gian rộng hơn đồng nghĩa với chất lượng tốt hơn. Nhưng trong kinh tế đô thị, điều này không đúng. Một khuôn viên rộng lớn nhưng tách rời khỏi đời sống kinh tế - xã hội sẽ không thể tạo ra những đột phá về tri thức. Bài học từ thành phố khoa học Tsukuba của Nhật Bản cho thấy, ngay cả với nguồn lực mạnh và kỷ luật cao, việc thiếu sức sống đô thị vẫn có thể tạo ra những hệ quả tiêu cực kéo dài.

Sinh viên cần nhiều hơn giảng đường. Họ cần việc làm thêm, cần cơ hội thực tập, cần môi trường xã hội đa dạng để hình thành kỹ năng và tư duy. Khi bị đẩy ra xa trung tâm, những yếu tố này bị thu hẹp đáng kể. Hệ quả là sức hấp dẫn của chính các trường đại học cũng suy giảm, kéo theo sự sụt giảm năng lực cạnh tranh trong tuyển sinh. Trong bối cảnh sinh viên ngày càng lựa chọn môi trường học tập dựa trên hệ sinh thái chứ không chỉ chương trình đào tạo, việc di dời thiếu tính toán có thể trở thành một bước lùi chiến lược.

Nhìn ra thế giới, không phải mọi mô hình đều thất bại, nhưng các trường hợp thành công đều có điểm chung: Hạ tầng và hệ sinh thái được xây dựng trước khi sinh viên đến. Đại học Quốc gia Singapore chọn cách mở rộng thông minh, giữ kết nối chặt với đô thị thay vì tách rời. Đại học bang Arizona tận dụng chính khu trung tâm để tái sinh đô thị. Ngược lại, những mô hình thiếu gắn kết với đời sống kinh tế - xã hội, dù được đầu tư lớn vẫn gặp khó khăn trong việc thu hút con người và tạo sức sống.

Câu chuyện di dời đại học, vì vậy, không thể chỉ là bài toán quy hoạch đất đai. Đó là bài toán của cấu trúc kinh tế, của hệ sinh thái tri thức, và của tương lai cạnh tranh đô thị. Nếu tiếp cận một cách giản đơn, cái mất đi sẽ không chỉ là vài khu phố buôn bán, mà có thể là cả một phần động lực tăng trưởng dài hạn của thành phố.

7 nguyên tắc cho một chính sách hài hòa

Vấn đề đặt ra không phải là cấm di dời, mà là không được di dời theo kiểu cơ học, áp đặt và tách rời khỏi hệ sinh thái. Một chính sách giáo dục - đô thị đúng đắn phải được thiết kế trên những nguyên tắc rõ ràng, có tính thực tiễn và bám sát quy luật vận hành của kinh tế đô thị.

Trước hết, hạ tầng giao thông phải đi trước một bước. Khi khoảng cách 30 km được rút ngắn bằng một hệ thống vận hành trơn tru, rào cản tâm lý “ra ngoại thành” sẽ tự nhiên được xóa bỏ. Ngược lại, nếu chưa có hạ tầng mà đã di dời, thực chất là đẩy sinh viên vào tình trạng bị cô lập, kéo theo hàng loạt hệ lụy về học tập, việc làm và đời sống.

Thứ hai, cách tiếp cận phù hợp hơn là mô hình đa cơ sở thay vì di dời toàn bộ. Những cơ sở nội đô cần được giữ lại cho nghiên cứu, đào tạo sau đại học và hợp tác doanh nghiệp - những hoạt động đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ với hệ sinh thái tri thức và kinh tế. Phần đào tạo đại trà, quy mô lớn có thể chuyển ra khu vực mới, nơi có quỹ đất đủ để phát triển phòng thí nghiệm, không gian thực hành. Cách làm này vừa giảm áp lực nội đô, vừa hạn chế đứt gãy các mối liên kết đã hình thành trong nhiều thập kỷ.

Thứ ba, một khu đại học nếu chỉ gồm giảng đường và ký túc xá thì sớm muộn cũng thất bại. Điều cần thiết là xây dựng những không gian sống đúng nghĩa, nơi có nhà ở thương mại, dịch vụ giải trí, không gian văn hóa và cả những hoạt động kinh tế vỉa hè được tổ chức hợp lý. Chính sự đa dạng và nhộn nhịp ấy mới tạo nên sức sống đô thị, giúp sinh viên không bị tách rời khỏi đời sống xã hội và giảm áp lực tâm lý khi học tập xa trung tâm.

Thứ tư, quan trọng không kém là việc lựa chọn vị trí phải gắn với các khu kinh tế, khu công nghiệp, thay vì đặt các khu đại học vào những vùng đất biệt lập. Khi được đặt trong mối liên kết trực tiếp với doanh nghiệp, cơ hội thực tập, việc làm và hợp tác nghiên cứu sẽ gia tăng đáng kể. Ngược lại, một khu đại học nằm giữa không gian trống trải, thiếu việc làm và thiếu kết nối, gần như đã được định trước thất bại ngay từ khi khởi động.

Thứ năm, quá trình di dời cũng không thể tiến hành đồng loạt theo một khuôn mẫu. Mỗi trường đại học có lịch sử, đặc thù ngành nghề và mạng lưới quan hệ khác nhau. Có những trường gắn chặt với bệnh viện, viện nghiên cứu hoặc trung tâm tài chính - văn hóa, việc di dời cần được cân nhắc kỹ lưỡng và triển khai theo lộ trình dài hạn, có thí điểm và đánh giá cụ thể. Cách làm nóng vội, đồng loạt dễ dẫn tới những sai lầm khó đảo ngược.

Thứ sáu, quan tâm tới cách sử dụng quỹ đất sau di dời. Nếu các khu đất này bị chuyển đổi thành chung cư hay trung tâm thương mại, áp lực hạ tầng thậm chí còn lớn hơn trước. Lựa chọn hợp lý phải là ưu tiên cho không gian công cộng, trường học, công viên và các tiện ích phục vụ cộng đồng. Đây không chỉ là bài toán quy hoạch mà còn là câu chuyện về chất lượng sống của đô thị trong dài hạn.

Cuối cùng, không thể trông chờ hoàn toàn vào ngân sách nhà nước. Các dự án di dời đại học cần cơ chế hợp tác công - tư để huy động nguồn lực xã hội. Việc hình thành các đô thị vệ tinh gắn với đại học là một chiến lược lớn, nhưng nếu thiếu cơ chế tài chính linh hoạt, mọi kế hoạch sẽ chỉ dừng lại trên giấy.

Thực chất, tranh luận về di dời đại học lâu nay thường mắc kẹt trong một cách nhìn đơn giản hóa, coi trường đại học như một điểm trên bản đồ có thể dịch chuyển tùy ý. Nhưng đại học không phải là một công trình đơn lẻ, mà là một hệ sinh thái sống, gắn với con người, doanh nghiệp và lịch sử tích lũy qua nhiều thập kỷ. Di dời mà không tái tạo được hệ sinh thái tương đương chẳng khác nào nhổ bật một cây cổ thụ và trồng vào vùng đất chưa đủ điều kiện để sinh trưởng.

TS. Nguyễn Hữu Thi