Đền thiêng dưới chân núi Đán Tượng

Từ núi Đán Tượng, làng Tượng cũng được hình thành và tồn tại trong đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Khoảng thế kỷ XIX, những cư dân đầu tiên thuộc các dòng họ Lý, Phạm cùng một số dòng họ khác đã đến đây khai phá đất đai, lập bản dựng làng. Trong quá trình mở đất, nhu cầu về không gian tâm linh để gửi gắm niềm tin và cầu mong sự che chở của thần linh dần hình thành, từ đó đền Tượng ra đời. Suốt nhiều năm, ngôi đền không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, cố kết cộng đồng và lưu giữ ký ức về quá trình hình thành vùng đất Hợp Thành.

Đền Tượng tọa lạc ở vị trí mang nhiều ý nghĩa về cảnh quan và phong thủy.

Đền Tượng quay mặt về hướng Đông Bắc, phía trước là dòng suối Bát, phía sau tựa vào núi Đán Tượng, tạo thế đất “tọa sơn hướng thủy” . Phía sau đền là hàng cây cổ thụ tỏa bóng xanh mát, tạo vẻ đẹp cảnh quan, mang ý nghĩa tâm linh trong đời sống tín ngưỡng dân gian.

Giá trị nổi bật của đền Tượng được thể hiện qua hệ thống thờ tự mang đậm bản sắc tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Thờ chính tại đền là Tam vị Sơn thần gồm Đức Thánh Tản Viên, Đức Thánh Cao Sơn và Đức Thánh Quý Minh. Đây là những vị thần có vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng dân gian của người Việt từ hàng nghìn năm nay, gắn với quan niệm tôn thờ các lực lượng siêu nhiên được thánh hóa bảo hộ cho cộng đồng cư dân nông nghiệp.

Sự kết hợp hài hòa giữa núi, suối, cây xanh, đồng ruộng và làng bản đã tạo không gian văn hóa “sơn thủy hữu tình” đặc sắc, phản ánh triết lý âm dương, sống hòa hợp với thiên nhiên của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh Tam vị Sơn thần, đền Tượng còn phối thờ tám vị vua Lê. Theo tư liệu trong hồ sơ khoa học xếp hạng di tích và ký ức của cộng đồng địa phương, đây được cho là các vị vua thuộc triều Hậu Lê - triều đại đã quét sạch ách đô hộ của nhà Minh khỏi bờ cõi, bảo vệ vững chắc biên cương, xây dựng Nhà nước quân chủ tập quyền cao độ, có những bước tiến nhảy vọt về độc lập dân tộc, luật pháp, kinh tế, và văn hóa của quốc gia Đại Việt.

Mặc dù hiện nay chưa xác định được chính xác danh tính của từng vị vua được thờ tại đền Tượng do các tư liệu gốc đã thất lạc theo thời gian, nhưng truyền thống thờ phụng anh linh các vị vua Trần được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ, thể hiện lòng tôn kính đối với các bậc tiền nhân có công với đất nước. Sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Sơn thần và tín ngưỡng tôn vinh các bậc đế vương có công lớn với dân tộc đã tạo nên nét đặc sắc trong đời sống tâm linh, phản ánh sự hòa quyện giữa niềm tin dân gian và truyền thống lịch sử dân tộc.

Không gian thờ tự bên trong đền luôn giữ sự tôn nghiêm. Ban thờ chính được bố trí theo trật tự truyền thống với Tam vị Sơn thần ở vị trí trung tâm, phía dưới là ban thờ Ngũ Hổ – biểu tượng cho năm vị thần cai quản năm phương, bảo vệ không gian linh thiêng của ngôi đền.

Đặc biệt, hai gian bên còn dành để thờ họ Lý và họ Phạm - có công khai ấp, lập làng trên vùng đất này, mang nét đặc trưng thờ Thành hoàng làng. Đây là nét đặc sắc thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tri ân những người đã đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của địa phương. Bên cạnh đó còn có Miếu Thổ Địa và Miếu Thoải Cung Công chúa, phản ánh quan niệm tôn thờ các vị thần bảo hộ đất đai, nguồn nước và cuộc sống của người dân.

Miếu thờ Thổ Địa thuộc quần thể di tích đền Tượng, xã Hợp Thành. Ảnh: Minh Tú

Trong nhiều thập niên, ngôi đền là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Tuy nhiên, những biến động của lịch sử đã khiến hoạt động tín ngưỡng tại đây bị ảnh hưởng. Đến năm 1964, ngôi đền cũ xuống cấp nghiêm trọng và sập đổ hoàn toàn. Công trình vật chất không còn nhưng niềm tin của người dân vẫn được duy trì. Người dân địa phương vẫn hương khói tại nền đền cũ, tiếp tục kể cho con cháu nghe những câu chuyện về thần linh, về lễ hội và giá trị truyền thống gắn với ngôi đền.

Năm 2004, bằng sự đồng thuận của chính quyền và nhân dân, đền Tượng được phục dựng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Sự kiện này đánh dấu sự hồi sinh của một không gian tâm linh đã gắn bó với nhiều thế hệ cư dân địa phương; thể hiện tình cảm tâm linh và niềm tin, ước mơ của người dân trong bảo tồn và phát huy các giá trị thiêng liêng của di tích.

Mặc dù không còn nhiều hiện vật gốc, song giá trị của Đền Tượng nằm ở sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng. Những phiến đá được cho là chân tảng của ngôi đền cũ cùng các mảnh gốm có niên đại khoảng thế kỷ XVII phát hiện phía sau đền là những chứng tích vật chất quý giá còn sót lại, góp phần cung cấp thêm căn cứ cho việc nghiên cứu lịch sử hình thành và quá trình tồn tại của di tích qua nhiều thời kỳ.

Giá trị lớn nhất của đền Tượng chính là ký ức cộng đồng, là sự bảo lưu liên tục của tín ngưỡng thờ Sơn thần, là tín ngưỡng tôn vinh các vị vua triều Lê, tín ngưỡng thờ các bậc tiền nhân khai khẩn lập làng, mở cõi và các hình thức thờ tự dân gian bản địa vẫn được duy trì cho đến ngày nay; là lễ hội Lồng Tồng vẫn được duy trì hằng năm và và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” tiếp tục được gìn giữ trong đời sống văn hóa địa phương. Sự kế thừa và bồi đắp qua nhiều thế hệ ấy phản ánh quá trình hình thành, phát triển lâu dài của cộng đồng cư dân trên vùng đất Hợp Thành, tạo nên nét đặc sắc riêng của đền Tượng trong không gian văn hóa địa phương.

Đền Tượng đã được UBND tỉnh Lào Cai xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Mới đây, đền Tượng được UBND tỉnh Lào Cai xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng mà di tích đang lưu giữ. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một công trình tín ngưỡng dân gian mà còn là sự ghi nhận đối với những thế hệ người dân Hợp Thành đã gìn giữ ngọn lửa văn hóa của quê hương.

Đền Tượng được phục dựng để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.

Trải qua hơn một thế kỷ cùng biến thiên của lịch sử, Đền Tượng vẫn lặng lẽ hiện diện dưới chân núi Đán Tượng như một chứng nhân lịch sử - văn hóa của vùng đất Hợp Thành. Tiếng suối Bát vẫn ngày đêm chảy giữa núi rừng. Những mùa Lồng Tồng vẫn trở về cùng lễ hội cốm Hợp Thành trong niềm mong ước năm mới bình an, no đủ. Làn khói hương vẫn quyện trong không gian linh thiêng của ngôi đền, kết nối hiện tại với quá khứ, gắn những thế hệ hôm nay với cội nguồn cha ông và mạch nguồn vùng đất.

Nguyễn Đoan - Minh Ngọc - Đinh Phương