Đèn lồng Hội An gặp nghệ thuật Neputa Nhật Bản

Chiều 27.10, tại Làng Củi Lũ (phường Hội An Tây, TP Đà Nẵng), Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An phối hợp với Legacy Brand và Làng Củi Lũ tổ chức workshop “Khám phá kỹ thuật làm đèn lồng Neputa (Nhật Bản) và thực hành bản địa”.

Nghệ sĩ Đàm Đăng Lại chia sẻ tại workshop

Chương trình có sự đồng hành và chia sẻ trực tiếp của điêu khắc gia Đàm Đăng Lại, nghệ sĩ có nhiều năm nghiên cứu, thực hành nghệ thuật tại Nhật Bản và am hiểu về kỹ thuật chế tác dòng đèn lồng lễ hội Neputa nổi tiếng của vùng Aomori, Nhật Bản.

Hai truyền thống gặp nhau qua ánh sáng

Đèn lồng từ lâu đã gắn với nhịp sống văn hóa của Hội An. Tư liệu được Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An cho biết, văn bản có niên đại thế kỷ XVIII từng ghi nhận tục treo đèn, giăng hoa đăng trong những dịp lễ trọng.

Riêng bảng kê chi tiêu của Lý Tam Bửu Vụ xã Minh Hương năm 1787 có khoản thuê người làm lồng đèn phục vụ cung Trừng Hán. Qua nhiều thế hệ, nghề làm đèn lồng trở thành một phần của sinh hoạt cộng đồng, đồng thời phát triển thành sản phẩm thủ công và trải nghiệm du lịch đặc trưng.

Các nghệ sĩ giới thiệu kỹ thuật nấu chảy sáp

Những chiếc đèn treo ở nhà cổ, hội quán hay trên các tuyến phố có nhiều kiểu dáng, chất liệu và mục đích sử dụng khác nhau. Từ những mẫu đèn dân gian, người thợ đã phát triển thêm các hình thức tạo tác, trang trí, giúp sản phẩm thích ứng nhu cầu của đời sống đương đại.

Chính lịch sử tiếp nhận và biến đổi đó khiến cuộc gặp gỡ với nghệ thuật đèn lễ hội Nhật Bản có ý nghĩa hơn một hoạt động học hỏi kỹ thuật đơn thuần.

Tại vùng Aomori, phía Bắc Nhật Bản, nghệ thuật đèn lồng lễ hội Neputa gắn với không gian lễ hội mùa hè và sự tham gia của cộng đồng. Những mô hình phát sáng không chỉ làm nhiệm vụ trang trí mà còn kết hợp hội họa, tạo hình và trình diễn.

Trong đó, Neputa ở thành phố Hirosaki thuộc tỉnh Aomori nổi bật với những xe đèn mang dáng quạt, có tranh vẽ trên hai mặt, được chiếu sáng từ bên trong và di chuyển cùng tiếng trống, tiếng sáo trong đoàn rước.

Cọ vẽ sáp nóng lên giấy Washi, sáp thấm vào giúp phần giấy trở nên trong mờ, tạo độ xuyên sáng đặc biệt, khi thắp đèn từ bên trong, ánh sáng sẽ xuyên qua các nét vẽ sáp rực rỡ và lộng lẫy

Điểm gợi mở từ nghệ thuật Neputa không dừng ở hình thức chiếc đèn hay quy mô của một đoàn rước. Đó còn là cách kết hợp kết cấu, hình ảnh và ánh sáng để tạo nên một tác phẩm có sức biểu đạt trong không gian lễ hội.

Với người làm đèn lồng Hội An, những kinh nghiệm này có thể trở thành chất liệu tham khảo để thử nghiệm cách tạo hình mới, thay vì sao chép một mẫu đèn Nhật Bản.

Từ tư duy điêu khắc đến khả năng tạo tác đèn lồng

Tại sự kiện, điêu khắc gia Đàm Đăng Lại đã chia sẻ kinh nghiệm, kỹ thuật chế tác dòng đèn lồng lễ hội Neputa nổi tiếng của vùng Aomori, Nhật Bản.

Sinh năm 1973 tại Phú Thọ, trưởng thành ở Đắk Lắk và tốt nghiệp chuyên ngành điêu khắc tại Trường Đại học Nghệ thuật Huế năm 2000, nghệ sĩ có quá trình sáng tác tại Việt Nam và Nhật Bản. Nghệ sĩ từng tham gia nhiều hoạt động điêu khắc, triển lãm quốc tế và có triển lãm cá nhân “Color Explosion” tại Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng năm 2022.

Cọ vẽ sáp nóng lên giấy Washi, tạo độ xuyên sáng đặc biệt

Năm 2024, tác phẩm “The Seed” của Đàm Đăng Lại được giới thiệu tại UBE Biennale lần thứ 30 ở Nhật Bản. Cơ sở dữ liệu điêu khắc của thành phố Ube ghi nhận tác phẩm cao 4,5m, sử dụng vật liệu composite gia cường sợi thủy tinh, kim loại và sơn.

Sự hiện diện của một nghệ sĩ điêu khắc trong cuộc trao đổi về đèn lồng vì thế gợi ra một góc nhìn khác: chiếc đèn có thể được tiếp cận như một tác phẩm tạo hình, nơi kết cấu, màu sắc, tỷ lệ và ánh sáng cùng tham gia biểu đạt.

Các nghệ sĩ ở Hội An cùng tham gia vẽ tạo hình

Các nghệ nhân địa phương cùng trao đổi, tìm hiểu cách xử lý và thử nghiệm các chất liệu mới, tìm kiếm những nguồn cảm hứng từ sự giao thoa văn hóa quốc tế, qua đó mở ra những hướng tiếp cận sáng tạo, nơi kỹ thuật truyền thống được tiếp nối và làm mới bằng tư duy đương đại.

Dẫu vậy, điều Hội An cần không phải là đưa nguyên một mẫu đèn lễ hội Nhật Bản vào không gian phố cổ. Câu hỏi quan trọng hơn nằm ở khả năng chọn lọc kinh nghiệm chế tác để người thợ địa phương tiếp tục sáng tạo trên nền tảng kỹ năng, vật liệu và câu chuyện văn hóa của chính mình.

Một kết cấu mới có thể mở rộng kích thước tác phẩm; cách xử lý bề mặt và ánh sáng có thể làm rõ hơn hình tượng; nhưng sản phẩm chỉ có sức sống lâu dài khi phù hợp điều kiện thực hành nghề và không gian di sản.

Chuẩn bị cho một không gian giao lưu đèn lồng quốc tế

Cuộc gặp gỡ tại Làng Củi Lũ được tổ chức trong quá trình chuẩn bị Lễ hội Đèn lồng quốc tế Hội An 2026 với chủ đề “Hội An - Sắc màu di sản”, dự kiến diễn ra từ ngày 3 đến 6.12 tại Quảng trường sông Hoài, Vườn tượng An Hội, dọc sông Hoài và nhiều tuyến đường trong khu phố cổ.

Các mảng giấy Washi sau khi vẽ và tô màu riêng lẻ được nghệ sĩ Đàm Đăng Lại và các nghệ sĩ ở Hội An cùng thực hiện dán, ghép cố định một cách tỉ mỉ lên bộ khung dây thép và gỗ đã định hình sẵn từ trước

Theo Kế hoạch, lễ hội dự kiến bố trí khoảng 15 cụm đèn lồng nghệ thuật quy mô lớn cùng các không gian trải nghiệm nghề, giao lưu nghệ nhân, triển lãm và trình diễn nghệ thuật.

Các thiết kế lấy cảm hứng từ sản phẩm thủ công địa phương có thể xuất hiện bên cạnh những không gian đèn lồng mang dấu ấn văn hóa Nhật Bản và một số quốc gia châu Á.

Đây là bối cảnh để những trao đổi về kỹ thuật và thiết kế từ workshop tháng 10 được nhìn nhận trong một mục tiêu rộng hơn: làm giàu khả năng sáng tạo của nghề đèn lồng Hội An.

Diễn ra hơn một tháng trước Lễ hội Đèn lồng quốc tế Hội An 2026, cuộc gặp gỡ đặt ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: từ kinh nghiệm tạo tác đèn lễ hội Nhật Bản, người làm nghề ở Hội An có thể tìm thêm phương thức tổ chức hình khối, xử lý bề mặt và khai thác ánh sáng, nhưng không đánh mất ngôn ngữ thủ công vốn làm nên nét riêng của phố cổ.

Các nghệ sĩ thực hiện kỹ thuật chế tác dòng đèn lồng lễ hội Neputa trong không gian sáng tạo Làng Củi Lũ Hội An

Bà Trương Thị Ngọc Cẩm, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An chia sẻ: Từ một hoạt động giao lưu, câu hỏi còn lại là kinh nghiệm nào có thể được nghệ nhân, nhà thiết kế tiếp nhận để tiếp tục thử nghiệm, và sản phẩm nào có thể phát triển thành tác phẩm mang dấu ấn Hội An.

Kết quả ấy không thể chỉ đo bằng quy mô hay sự mới lạ của hình thức, mà còn ở mức độ tham gia của người làm nghề địa phương, khả năng duy trì kỹ thuật sau sự kiện và cách những sáng tạo mới góp phần kể tiếp câu chuyện văn hóa của phố cổ.

KHÁNH CHI