Đền Đậu An - Điểm đến trải nghiệm văn hóa và tâm linh hấp dẫn

Khuôn viên trong chùa Đậu An. (Nguồn: Vietnam+)

Trong xu hướng du lịch gắn với trải nghiệm văn hóa và tâm linh ngày càng phát triển, đền Đậu An nổi lên như một điểm đến hấp dẫn nhờ sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc cổ, cảnh quan tự nhiên và lễ hội truyền thống đặc sắc.

Tại đây du khách không chỉ được thưởng ngoạn cảnh sắc thiên nhiên, mà còn được tìm hiểu về ý nghĩa văn hóa, lịch sử cũng như “tính thiêng” của các nhân vật được thờ phụng.

Những trải nghiệm tâm linh giúp người dân giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc, ghi nhớ công ơn của ông bà tổ tiên, mà còn hướng con người tới chân-thiện-mỹ.

Nơi lưu giữ những dấu ấn lịch sử

Đền Đậu An, còn gọi là đền An Xá, tọa lạc tại thôn An Xá, xã Hoàng Hoa Thám nay là xã Hoàng Hoa Thám, tỉnh Hưng Yên, là một trong những di tích tiêu biểu mang đậm dấu ấn văn hóa-tín ngưỡng của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Căn cứ vào các tư liệu, hiện vật còn lưu giữ, đền Đậu An được khởi dựng từ khá sớm, vào khoảng thế kỷ thứ 16-17 trên thế đất “đầu rồng,” bao quanh bởi hệ thống ao hồ và cây cổ thụ, tạo nên cảnh quan hài hòa, linh thiêng và cổ kính., là nơi tôn thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngũ Lão Tiên Ông cùng các vị Thiên tiên, Địa tiên-những nhân vật gắn liền với công cuộc khai phá vùng đất, diệt trừ thú dữ và truyền dạy nghề nông cho cư dân. Sự tích này phản ánh sinh động quá trình chinh phục tự nhiên của cư dân nông nghiệp xưa, đồng thời thể hiện niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên bảo trợ cuộc sống.

Tháp đất nung tại đền Đậu An. (Nguồn: Vietnam+)

Về kiến trúc, Đền có bố cục mặt bằng tổng thể hình chữ Công gồm: 5 gian Tiền tế, 3 gian Ống muống và 3 gian Hậu cung. Các cấu kiện và thành phần kiến trúc tòa Tiền tế đều được làm bằng gỗ tứ thiết, riêng hai tòa Ống muống và Hậu cung được làm bằng đá xanh. Đây được xem là một trong những điểm đặc biệt, độc đáo và khác lạ tại di tích đền Đậu An. Toàn bộ hệ thống cột, các bộ vì, xà đều làm từ chất liệu đá xanh được chạm khắc hoa văn rồng, mây, linh vật được sống động, công phu có giá trị nghệ thuật cao. Công trình hiện nay còn đồng bộ, vững chắc mang dấu ấn nghệ thuật thời Lê-Nguyễn đan xen. Hai tòa Ống muống và Hậu cung được làm bằng đá có quy mô lớn nhất, hiếm còn tồn tại.

Đền Đậu An hiện còn lưu giữ được các di vật quý hiếm như: Tòa tháp đất nung; nhang án đất nung mang phong cách thế kỷ 16-17. Khánh đá thời Hậu Lê, niên hiệu năm Vĩnh Trị; Chuông đồng thời Hậu Lê, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 34, tượng thờ mang phong cách nghệ thuật thế kỷ 18... Đây là những di sản văn hóa vô cùng quý giá và là nguồn sử liệu quý cho các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về địa danh, tục thờ các vị thần tiên và đánh giá về lịch sử hình thành, phát triển của ngôi đền.

Khánh đá cổ thời Vĩnh Trị tại Chùa Đậu An. (Nguồn: Vietnam+)

Không chỉ vậy, quần thể di tích còn bao gồm nhiều công trình như đền Mẫu, đền Thiên Quan, đền Quan Giám, miếu Cô, đình Căn, đình Vô… tạo nên một không gian tín ngưỡng “tam giáo đồng nguyên” đặc sắc. Đặc biệt, tòa tháp đất nung nhiều tầng và bệ thờ đất nung cổ là những hiện vật quý hiếm, mang giá trị lớn về lịch sử, mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng.

Với những giá trị nổi bật đó, đền Đậu An đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2020, khẳng định vị thế quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Sự hòa quyện của tín ngưỡng và đời sống cộng đồng

Lễ hội đền Đậu An được tổ chức từ ngày mùng 1 đến 12 tháng Tư âm lịch hàng năm, trong đó cao điểm là các ngày từ mùng 6 đến mùng 8. Lễ hội mang đậm nét đặc sắc của văn hóa dân gian nói chung và nét đẹp của nền văn hóa lúa nước vùng Bắc Bộ nói riêng. Đồng thời, gắn liền với sự hình thành và phát triển của văn hóa Đạo giáo ở nước ta.

Lễ hội đền Đậu An miêu tả quá trình khai phá vùng đất An Xá trong quá khứ, chứa đựng nhiều giá trị lịch sử và phản ánh sinh động quá trình chinh phục thiên nhiên của cư dân vùng châu thổ sông Hồng. Lễ hội đã thể hiện "ước vọng" của cư dân nông nghiệp là mong mỏi các đấng siêu nhiên thấu đạt khát vọng sống của con người, ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và vạn vật sinh sôi nảy nở.

Lễ hội đền Đậu An. (Cổng Thông tin Điện tử tỉnh Hưng Yên)

Phần lễ diễn ra trang trọng với các nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế lễ… đặc biệt là nghi thức rước Ngọc Hoàng Thượng Đế cùng các vị Thiên Tiên, Địa Tiên, Ngũ Lão Tiên Ông-nét riêng hiếm thấy ở các lễ hội khác trong khu vực. Không khí linh thiêng, tiếng trống hội vang vọng tạo nên sự kết nối mạnh mẽ giữa quá khứ và hiện tại.

Phần hội lại mang sắc thái sôi động, hấp dẫn với nhiều trò chơi dân gian như chọi gà, cờ tướng và đặc biệt là trò diễn “đánh hổ” (hay “đánh bệt”). Đây là điểm nhấn độc đáo của lễ hội, tái hiện tích “Mẹ con nhà Khó đánh hổ” - sự tích này, ngoài lớp vỏ ý nghĩa thể hiện tinh thần thượng võ, sức mạnh cộng đồng,… còn ẩn sâu bên trong là tín ngưỡng thờ Mẫu/Mẹ. Mẹ Khó ở đây thể hiện vai trò quan trọng của người Mẹ trong những chuỗi ngày đầu người Việt chinh phục vùng châu thổ. Đồng thời qua đó cũng cho thấy, khi Đạo giáo xâm nhập vào Việt Nam, đã phải dựa tín ngưỡng bản địa thờ Mẫu để tồn tại và phát triển.

Không dừng lại ở đó, lễ hội Đậu An còn lưu giữ dấu tích của tín ngưỡng phồn thực thông qua tục rước ông Đùng, bà Đà. Trong ngày hội xưa, tổ chức rước vào chập tối, đến đêm có lễ “tắt đèn” diễn ra trong khoảng 2 giờ đồng hồ, người chủ tế lấy hai hình tượng sinh thực khí của ông Đùng bà Đà làm các hành động mang ý nghĩa tính giao hòa âm dương. Họ quan niệm âm-dương hòa hợp như vậy mùa màng sẽ hội thu. Về sau hình ảnh ông Đùng, bà Đà đã được khoác cho lớp ý nghĩa mang đậm tính chất Đạo giáo, hóa thân thành những vị thần tiên: Thiên tiên (ông Đùng), Địa tiên (bà Đà).

Lễ hội kết thúc vào ngày 12, lúc 23h đêm. Trước giờ kết thúc, tổ chức lại trò đánh hổ ở đền, làm lễ triệt đăng, tắt hết đèn nến trong đền và các vùng xung quanh. Khi tắt đèn đồng thời với việc mô phỏng tiếng ếch, nhái kêu vang rền.

Gìn giữ Di sản văn hóa tâm linh

Du khách đến tham quan lễ hội và chiêm bái, tìm hiểu chùa Đậu An. (Nguồn: Vietnam+)

Năm 2023, lễ hội Đậu An chính thức được đưa vào danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị văn hóa mà còn mở ra cơ hội lớn cho công tác bảo tồn và phát huy di sản trong bối cảnh hiện đại.

Du khách đến với lễ hội không chỉ để chiêm bái mà còn có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống tín ngưỡng, tham gia các hoạt động lễ hội và trải nghiệm tâm linh, văn hóa dân gian. Những giá trị này nếu được khai thác hợp lý sẽ tạo nên sản phẩm du lịch đặc thù, góp phần nâng cao sức hút của địa phương.

Để phát huy hiệu quả tiềm năng này, cần chú trọng đầu tư đồng bộ về hạ tầng như giao thông, bãi đỗ xe, dịch vụ lưu trú và vệ sinh môi trường. Đồng thời, việc đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên, thuyết minh viên địa phương cũng rất cần thiết nhằm nâng cao chất lượng phục vụ du khách.

Bên cạnh đó, việc đổi mới cách thức quảng bá thông qua các nền tảng số, xây dựng video giới thiệu, ứng dụng công nghệ thực tế ảo hay phát triển sản phẩm lưu niệm gắn với biểu tượng lễ hội sẽ góp phần lan tỏa hình ảnh đền Đậu An rộng rãi hơn.

Lễ hội Đậu An không chỉ là điểm du lịch tâm linh, di sản văn hóa quý báu mà còn là nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển du lịch và kinh tế địa phương. Việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội một cách bền vững sẽ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời đưa Hưng Yên trở thành điểm đến ngày càng hấp dẫn trên bản đồ du lịch Việt Nam./.

(Vietnam+)