Đề xuất người mua thuốc lá phải xuất trình căn cước: Khó khả thi!

Ảnh minh họa.

Thuốc lá vẫn dễ dàng đến tay người chưa đủ tuổi

Theo quy định hiện hành, người dưới 18 tuổi không được mua và sử dụng thuốc lá. Dù vậy, trên thực tế, việc mua thuốc lá hiện nay diễn ra khá dễ dàng, đặc biệt tại các cửa hàng nhỏ lẻ, hàng quán ven đường hoặc khu vực gần trường học.

Không khó để bắt gặp hình ảnh học sinh mặc đồng phục ghé quán tạp hóa mua thuốc lá điện tử, thuốc lá điếu hoặc nhờ người lớn mua hộ. Trong nhiều trường hợp, người bán gần như không kiểm tra độ tuổi mà chỉ quan tâm đến việc bán được hàng.

Một khảo sát của các tổ chức phòng chống tác hại thuốc lá từng chỉ ra rằng phần lớn thanh thiếu niên được hỏi cho biết các em có thể dễ dàng mua thuốc lá tại cửa hàng gần nhà mà không bị yêu cầu chứng minh độ tuổi. Điều này cho thấy khoảng trống lớn trong khâu thực thi quy định.

Trong bối cảnh tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử có xu hướng gia tăng, đề xuất yêu cầu xuất trình giấy tờ tùy thân được xem là một biện pháp nhằm tăng trách nhiệm của người bán, đồng thời tạo thêm "hàng rào" ngăn người chưa đủ tuổi tiếp cận sản phẩm thuốc lá.

Cần hướng dẫn cụ thể để quy định không nằm trên giấy

Trao đổi về đề xuất này, Bác sĩ Nguyễn Huy Đức, Phòng khám Đa khoa An Đức cho rằng việc kiểm tra độ tuổi khi mua thuốc lá là cần thiết và nhiều quốc gia đã áp dụng từ lâu. Thuốc lá là sản phẩm gây nghiện và ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe, đặc biệt với thanh thiếu niên khi não bộ và nhận thức chưa phát triển hoàn thiện. Vì vậy, việc kiểm soát độ tuổi tiếp cận là giải pháp quan trọng trong chiến lược phòng chống tác hại thuốc lá.

"Tại nhiều nước, khi mua thuốc lá hoặc đồ uống có cồn, người trẻ thường phải xuất trình giấy tờ tùy thân nếu nhân viên bán hàng nghi ngờ chưa đủ tuổi. Đây là quy trình khá phổ biến", ông Đức chia sẻ.

Tuy nhiên, vị bác sĩ cũng cho rằng điều quan trọng nhất không nằm ở việc đưa thêm quy định, mà là khả năng thực thi trên thực tế. Việt Nam có hàng trăm nghìn điểm bán thuốc lá nhỏ lẻ, từ quán nước, tạp hóa đến xe bán hàng lưu động. Phần lớn hoạt động theo mô hình hộ kinh doanh cá thể nên việc kiểm tra, giám sát rất khó đồng bộ.

"Nếu chỉ quy định chung chung mà không có hướng dẫn cụ thể thì rất dễ rơi vào tình trạng hình thức. Người bán có thể ngại va chạm, ngại mất khách hoặc không biết cách xử lý khi người mua không hợp tác", ông phân tích.

Ông Đức cũng cho rằng cần làm rõ tiêu chí "nghi ngờ dưới 18 tuổi" bởi trên thực tế rất khó xác định chỉ bằng ngoại hình. Có những người đã đủ tuổi nhưng gương mặt còn trẻ, trong khi cũng có học sinh phát triển sớm, ăn mặc như người trưởng thành. Vì vậy, nếu không có hướng dẫn cụ thể, người bán rất dễ lúng túng. Họ có thể kiểm tra quá mức gây phản cảm hoặc ngược lại bỏ qua vì sợ phiền phức.

Theo bác sĩ này, muốn quy định phát huy hiệu quả cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như tập huấn cho người bán, truyền thông rộng rãi để người dân hiểu và chấp hành, đồng thời tăng cường kiểm tra, xử phạt nghiêm các trường hợp bán thuốc lá cho người chưa đủ tuổi.

Học sinh tụ tập hút thuốc lá tại một quán trà đá vỉa hè.

Người bán hàng lo khó xử, mất khách

Ở góc độ người kinh doanh, nhiều chủ cửa hàng thừa nhận đề xuất này có mục tiêu tích cực nhưng việc thực hiện trong thực tế không đơn giản.

Chị Nguyễn Thị H., chủ một cửa hàng tạp hóa gần trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai (Hà Nội) cho biết hiện nay việc bán thuốc lá chủ yếu diễn ra rất nhanh. Khách vào mua rồi đi ngay, đặc biệt vào giờ cao điểm nên rất khó dừng lại để kiểm tra giấy tờ. "Nếu thấy học sinh mặc đồng phục thì tôi thường từ chối bán. Nhưng nhiều em không mặc đồng phục hoặc nhờ người lớn mua hộ thì gần như không thể biết được", chị H. chia sẻ.

Theo chị, việc yêu cầu khách xuất trình căn cước cũng có thể khiến người bán rơi vào tình huống khó xử. Có người sẽ hợp tác nhưng cũng có người khó chịu, cho rằng mình làm quá. Với các quán nhỏ lẻ như của gia đình chị H., việc giữ khách cũng quan trọng nên nhiều khi chị ngại hỏi.

Một khó khăn khác là người bán không có công cụ hay quyền xác minh giấy tờ. Trong trường hợp khách đưa giấy tờ của người khác hoặc sử dụng thông tin giả, cửa hàng rất khó phát hiện. "Nếu sau này bị xử phạt thì người bán lại là bên chịu trách nhiệm chính, trong khi chúng tôi không có nghiệp vụ kiểm tra", chị H. băn khoăn.

Không ít hộ kinh doanh nhỏ cũng lo ngại quy định mới có thể làm phát sinh thêm áp lực trong quá trình bán hàng. Với các cửa hàng đông khách, việc dừng lại kiểm tra giấy tờ từng trường hợp nghi ngờ sẽ làm chậm việc phục vụ và dễ xảy ra tranh cãi.

Bác sĩ Nguyễn Huy Đức cho rằng đề xuất kiểm tra căn cước khi mua thuốc lá là bước đi phù hợp trong bối cảnh cần siết chặt việc tiếp cận thuốc lá của thanh thiếu niên. Tuy nhiên, để quy định đi vào cuộc sống, cần nhìn nhận đây không chỉ là trách nhiệm của người bán hàng.

Bên cạnh chế tài xử phạt, cơ quan quản lý cần xây dựng hướng dẫn cụ thể về cách nhận diện, quy trình kiểm tra và quyền của người bán trong từng tình huống. Đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông để người dân hiểu rằng việc kiểm tra giấy tờ là nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng chứ không phải gây phiền hà.

Quan trọng hơn, việc ngăn người trẻ hút thuốc không thể chỉ dựa vào một quy định hành chính. Gia đình, nhà trường và xã hội cần cùng tham gia định hướng nhận thức, giúp thanh thiếu niên hiểu rõ tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe và tương lai của chính mình.

Nếu được triển khai bài bản, đề xuất yêu cầu xuất trình căn cước khi mua thuốc lá có thể trở thành một lớp "lá chắn" mới nhằm hạn chế người chưa đủ tuổi tiếp cận thuốc lá. Nhưng nếu thiếu cơ chế hỗ trợ và giám sát thực chất, quy định này rất dễ rơi vào cảnh "3 khó": Khó làm, khó kiểm soát và khó đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Tuấn Khang