Đề thi Ngữ văn 'đánh thức' những kết nối thật trong thế giới ảo

Trong bối cảnh giáo dục đang chuyển mình mạnh mẽ, đề thi Ngữ văn chọn học sinh giỏi lớp 9 của Thành phố Hồ Chí Minh ngày 18/3/2026 với chủ đề "CHẠM" thực sự là một làn gió mới.

Đề thi không đi vào những vấn đề vĩ mô, xa vời mà xoáy thẳng vào một nghịch lý của thời đại số: chúng ta "chạm" vào màn hình điện thoại hàng nghìn lần mỗi ngày nhưng lại quên mất cách "chạm" vào tâm hồn những người bên cạnh.

Cấu trúc đề thi gồm hai phần với ba ngữ liệu được lựa chọn rất tinh tế. Ngữ liệu thứ nhất trích từ bài báo về Tiến sĩ Elizabeth Keating là một lựa chọn đắt giá. Câu chuyện về một giáo sư nhân học hối tiếc vì chưa kịp hỏi mẹ những câu hỏi về gia đình cho đến khi bà qua đời mang sức nặng của một sự cảnh tỉnh.

Nó đặt ra vấn đề về "lỗ hổng trong bản lịch sử gia đình" – một khái niệm vừa mới mẻ vừa xót xa. Từ đó, câu hỏi nghị luận xã hội: "Phải chăng hỏi là cách để chạm vào thế giới tâm hồn người khác?" buộc học sinh phải nhìn lại những bữa cơm gia đình im lặng, nơi mỗi người một chiếc điện thoại, để nhận ra rằng sự quan tâm đôi khi chỉ bắt đầu từ một câu hỏi han đúng nghĩa.

Ở phần nghị luận văn học, việc đưa ra hai lựa chọn: bài thơ "Áo cũ" của Yến Lan và "Lỡ" của Vũ Quần Phương là một sự thử thách đầy thú vị về thẩm mỹ. Cả hai bài thơ đều ngắn, ngôn từ giản dị nhưng sức nén cảm xúc lớn. Nếu "Áo cũ" là cái "chạm" của sự hoài niệm, của tình mẫu tử kết tinh trong mùi sữa thơm trên chiếc áo đã chật, thì "Lỡ" lại là cái "chạm" của sự hụt hẫng, của những lời hứa dở dang và sự trưởng thành đầy lặng lẽ.

Cái hay của đề thi nằm ở vế yêu cầu thứ hai: bàn về cách người đọc chạm đến vẻ đẹp của tác phẩm văn chương. Câu hỏi không dừng lại ở việc bắt học sinh "phân tích bài thơ" theo mẫu, mà yêu cầu các em giải mã quy trình tiếp nhận văn bản.

Để "chạm" được văn chương, người đọc phải có sự đồng điệu, phải dùng trải nghiệm cá nhân để soi chiếu vào từng con chữ. Như cách nhà văn Lê Minh Khuê nói: "Hãy để ngôn từ của bạn chạm đến những tâm hồn đồng điệu". Văn chương, suy cho cùng, là một cuộc đối thoại xuyên không gian và thời gian.

Đề thi này độc đáo ở chỗ tạo ra sợi dây liên kết chặt chẽ từ thực tế đời sống đến thế giới nghệ thuật. "Chạm" ở câu 1 là sự thực hành giao tiếp, là sự chủ động phá vỡ vỏ bọc cá nhân để thấu hiểu người thân.

"Chạm" ở câu 2 là sự rung cảm thẩm mỹ, là khả năng thấu cảm với những nỗi niềm sâu kín của tác giả. Cả hai đều đòi hỏi một tâm hồn tinh tế và một khả năng quan sát sâu sắc – những phẩm chất vốn đang dần bị mai một trong kỷ nguyên của những nội dung số ngắn và nhanh.

Nhìn vào đề thi này, có thể thấy rõ bóng dáng của một sự đổi mới thực chất. Đề thi không đánh đố bằng những từ ngữ hàn lâm hay những khái niệm trừu tượng khó hiểu. Thay vào đó, ngữ liệu dùng những hình ảnh rất đời thường: một chiếc ghế đầu trong bếp, một chiếc áo cũ mùi sữa, một con ve chưa kịp bắt đã qua hè. Chính cái sự "đời" đó lại là thử thách lớn nhất đối với học sinh giỏi.

Nhìn chung, đề thi nhắc nhở rằng văn học không nằm đâu xa mà ở ngay trong cách ta lắng nghe một người bà kể chuyện, cách ta trân trọng một món đồ cũ của mẹ, hay cách ta lặng người trước một lời hứa chưa thực hiện được của cha.

"Chạm" không chỉ là một chủ đề thi, đó là một kỹ năng sống, một thái độ sống mà mỗi người trẻ cần trang bị để không trở thành những "ốc đảo" trong một thế giới quá dư thừa sự kết nối ảo nhưng lại thiếu vắng những sự thấu cảm.

Ly Hương