Để ngành gỗ Việt thoát cảnh 'áo gấm đi đêm'

Vị thế xuất khẩu lớn, nhưng giá trị chưa cao

Ngành gỗ Việt Nam đang đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu đồ gỗ nội thất, chỉ sau Trung Quốc. Sản phẩm gỗ Việt Nam đã có mặt tại 167 quốc gia và vùng lãnh thổ. Theo thông tin tại Hội nghị Giao ban xúc tiến thương mại, do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức chiều 20-10, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt khoảng 17,2 tỷ USD. Trong 9 tháng năm 2026, nhóm hàng này mang về khoảng 13,3-13,43 tỷ USD, tăng 6,3-7,3% so với cùng kỳ năm trước.

Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: V.H

Theo ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), kết quả trên cho thấy năng lực sản xuất, khả năng duy trì khách hàng và sự linh hoạt của doanh nghiệp trước những biến động thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, kim ngạch xuất khẩu lớn của ngành gỗ chưa đồng nghĩa với vị thế cao trong chuỗi giá trị toàn cầu. Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, ngành gỗ vẫn dựa chủ yếu vào hai lợi thế là chi phí nhân công tương đối thấp và nguồn nguyên liệu rừng trồng trong nước. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp tập trung gia công theo đơn đặt hàng của nhà nhập khẩu, nhà phân phối nước ngoài theo mô hình gia công (OEM). Sản phẩm gỗ Việt có chất lượng tốt nhưng thường mang thương hiệu nước ngoài khi đến tay người tiêu dùng toàn cầu.

Đây chính là nghịch lý “áo gấm đi đêm” của ngành gỗ. Năng lực sản xuất đã được thị trường quốc tế ghi nhận, song thương hiệu Việt, năng lực thiết kế, tiếp thị và phân phối chưa tương xứng. Doanh nghiệp tạo ra sản phẩm nhưng chưa làm chủ đầy đủ những khâu quyết định giá trị gia tăng, khả năng nhận diện và quan hệ trực tiếp với khách hàng cuối cùng.

Ông Ngô Sỹ Hoài chia sẻ tại hội nghị. Ảnh: V.H

Sự phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ khiến điểm yếu này bộc lộ rõ hơn. Trong 9 tháng năm 2026, kim ngạch đồ gỗ nội thất và ngoại thất đạt 8,56 tỷ USD, gần như đi ngang do nhu cầu thị trường Mỹ suy giảm. Các doanh nghiệp đồng thời đối mặt với thuế và biện pháp phòng vệ thương mại, cùng những vụ kiện chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với gỗ dán.

Bên cạnh đó, xung đột địa chính trị, gián đoạn logistics và thị trường thế giới suy yếu làm gia tăng chi phí, gây sức ép lên hoạt động sản xuất, xuất khẩu. Nguồn cung gỗ lớn, chất lượng cao trong nước còn thiếu; chi phí vốn, tuân thủ và vận chuyển tăng, trong khi doanh nghiệp nhỏ gặp khó khi tự mở thị trường, phát triển mẫu mã và bảo hộ thương hiệu.

“Không chỉ duy trì tốc độ tăng trưởng xuất khẩu mà còn cần bán sản phẩm bằng thương hiệu và nâng tỷ lệ giá trị giữ lại trong nước cao hơn. Nếu tiếp tục cách làm cũ khó bảo đảm sức cạnh tranh dài hạn trước những biến động chính sách, nhu cầu và chi phí trên thị trường quốc tế”, ông Hoài nêu.

Từ gia công sang làm chủ thương hiệu và chuỗi giá trị

Theo ông Ngô Sỹ Hoài, mục tiêu đến năm 2030 của ngành gỗ Việt Nam là chuyển từ gia công sang làm chủ giá trị, hướng tới sản phẩm “Made in Vietnam” do người Việt thiết kế, mang thương hiệu “Trusted with Việt Nam” – “Tin ở Việt Nam”. Để đạt mục tiêu này, doanh nghiệp cần đa dạng hóa thị trường, khách hàng và kênh bán, giảm phụ thuộc vào một thị trường, đồng thời nâng cấp sản phẩm và xây dựng thương hiệu riêng.

Với Hoa Kỳ, doanh nghiệp cần duy trì thị phần, quản trị thuế, xuất xứ và nâng giá trị sản phẩm. Tại EU và Anh, doanh nghiệp tận dụng các hiệp định thương mại tự do đi cùng tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc. Với Nhật Bản, doanh nghiệp chú trọng chất lượng, uy tín giao hàng, mẫu mã và vật liệu kỹ thuật.

Bà Võ Thị Ngọc Diệp, Tham tán thương mại Việt Nam tại Hà Lan chia sẻ trực tuyến. Ảnh: V.H

Hà Lan vừa là thị trường tiềm năng, vừa là trung tâm logistics và cửa ngõ phân phối vào châu Âu. Theo bà Võ Thị Ngọc Diệp, Tham tán thương mại Việt Nam tại Hà Lan, trong 9 tháng năm 2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ sang thị trường này đạt 138 triệu USD, tăng gần 86% so với cùng kỳ năm trước.

Người tiêu dùng Hà Lan ưu tiên nội thất đơn giản, đa chức năng, tiết kiệm diện tích, bền, có thể tái chế và nguồn gốc hợp pháp. Ở phân khúc trung, cao cấp, thiết kế riêng, tay nghề chế tác và chất liệu gỗ chất lượng là yếu tố quan trọng.

Để biến tiềm năng thành đơn hàng, doanh nghiệp phải đáp ứng quy định ngày càng chặt chẽ. Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu tính hợp pháp, khả năng truy xuất và định vị địa lý đối với nguyên liệu thuộc phạm vi điều chỉnh. Vì vậy, ngành cần phát triển nguồn nguyên liệu hợp pháp, có thể truy xuất; thúc đẩy rừng trồng gỗ lớn, chất lượng cao và gắn sản xuất với tiêu chuẩn bền vững.

Theo ông Hoàng Trung Thướng, Tham tán thương mại Việt Nam tại Ấn Độ, các thị trường đông dân như Ấn Độ và Indonesia có dư địa nhờ dân số trẻ và tốc độ đô thị hóa nhanh. Tuy nhiên, cạnh tranh giá rất gay gắt. Doanh nghiệp cần phát huy lợi thế thiết kế, tay nghề, chất lượng; đồng thời nghiên cứu hành vi tiêu dùng, quy định pháp lý, tiêu chuẩn an toàn và nhãn mác của từng thị trường.

Kết hợp thương mại điện tử xuyên biên giới với phân phối trực tiếp giúp doanh nghiệp chủ động tiếp cận người mua, thay vì chỉ phụ thuộc nhà nhập khẩu.

Ngành gỗ hướng tới mục tiêu làm chủ chuỗi giá trị. Ảnh: Ngọc Quân

Để hỗ trợ doanh nghiệp, ông Ngô Sỹ Hoài đề xuất chọn 5-7 thị trường ưu tiên, bố trí đầu mối phối hợp giữa thương vụ và hiệp hội; xây dựng hồ sơ số, câu chuyện thương hiệu; cung cấp cảnh báo thương mại, kết nối người mua đã xác thực và theo dõi cơ hội sau xúc tiến. Hoạt động xúc tiến thương mại năm 2027 gắn hội chợ, đoàn doanh nghiệp với kết quả đo lường cụ thể.

Theo ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, đa dạng hóa thị trường không chỉ là giải pháp tìm kiếm thêm đơn hàng mà còn phải gắn với nâng cao giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh.

Thị trường truyền thống phải được củng cố đồng thời với khai thác thị trường tiềm năng và lựa chọn phân khúc phù hợp với năng lực doanh nghiệp. Định hướng này phù hợp với Chương trình vươn ra thị trường quốc tế (chương trình Go Global) giai đoạn 2026 - 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Vĩnh Hà