Để học nghề trở thành lựa chọn chủ động

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều học sinh lựa chọn ngành nghề theo tâm lý đám đông hoặc quan niệm bằng đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp lại đang thiếu hụt nguồn nhân lực kỹ thuật có tay nghề, kỹ năng thực hành tốt và khả năng thích ứng với công nghệ mới.

Từ thực tế đó, tối 17-6, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện Chương trình Hà Nội chuyển động, với chủ đề “Hướng nghiệp từ ghế phổ thông - đào tạo nghề gắn với thị trường lao động mới”. Chương trình tập trung làm rõ những vấn đề đang được xã hội quan tâm, như: Làm thế nào để công tác hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông thực chất và hiệu quả hơn? Vì sao học nghề cần được nhìn nhận là một lựa chọn chủ động, phù hợp với năng lực và nhu cầu xã hội? Nhà trường cần đổi mới hoạt động đào tạo nghề như thế nào để đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động mới? Doanh nghiệp cần tham gia ra sao để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và sản xuất? Yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật phục vụ quá trình đô thị hóa, phát triển công nghiệp công nghệ cao và kinh tế xanh của Thủ đô trong giai đoạn hiện nay.

Những nội dung này được phân tích, trao đổi trong Chương trình với sự tham gia của Nhà giáo ưu tú, Tiến sĩ Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội và ông Nguyễn Thế Nghĩa, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Tổng Công ty Sản xuất thiết bị Viettel.

Các khách mời tham gia chương trình. Ảnh: Quang Thái

“Ngồi nhầm chỗ” vì thiếu định hướng nghề nghiệp

Theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy năm 2025 có khoảng 420.000 học sinh, sinh viên lựa chọn học đại học. Trong đó, chỉ khoảng 33% theo học các ngành thuộc khối khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), còn 67% lựa chọn các ngành thuộc khối khoa học xã hội.

Tương tự, tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, tỷ lệ thí sinh lựa chọn các môn khoa học tự nhiên cũng chưa đến 40%, trong khi gần 60% lựa chọn các môn khoa học xã hội. Những con số này cho thấy xu hướng lệch pha trong lựa chọn ngành học và đặt ra yêu cầu tăng cường các giải pháp thu hút người học vào lĩnh vực khoa học, công nghệ và kỹ thuật để đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho biết, từ thực tiễn đào tạo tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội có thể thấy một thực trạng đáng quan tâm là tỷ lệ sinh viên bỏ học giữa chừng vẫn còn ở mức khá cao. Nguyên nhân xuất phát từ nhiều yếu tố song một trong những lý do nổi bật là người học lựa chọn ngành nghề chưa phù hợp với năng lực và sở trường của bản thân.

“Có những em có nền tảng học tập thiên về khoa học xã hội nhưng lại lựa chọn các ngành kỹ thuật, dẫn đến gặp khó khăn ngay từ những kiến thức tính toán cơ bản. Điều đó cho thấy tình trạng chọn sai nghề, vào nhầm trường không còn là hiện tượng cá biệt mà đang diễn ra ở nhiều cơ sở đào tạo”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh chia sẻ.

Để khắc phục thực trạng này, theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, cần tập trung triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp trọng tâm.

Trước hết, cần đẩy mạnh giáo dục STEM trong trường phổ thông và triển khai từ sớm để học sinh có cơ hội tiếp cận khoa học, công nghệ và kỹ thuật ngay từ những năm đầu học tập. Song song với đó, học sinh cần được trải nghiệm thực tế nghề nghiệp tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có đầy đủ trang thiết bị, máy móc hiện đại và đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm.

Hiện nay, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội đã triển khai nhiều hoạt động hướng nghiệp như chương trình “Một ngày làm sinh viên HHT”, tạo điều kiện để học sinh tham quan, trải nghiệm môi trường học tập tại nhà trường cũng như đến các khu công nghiệp, doanh nghiệp để trực tiếp quan sát quy trình sản xuất, tìm hiểu đặc điểm của từng ngành nghề. Thông qua những trải nghiệm thực tế này, học sinh có thêm cơ sở để nhận diện năng lực, sở trường và định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

“Theo tôi, những hoạt động hướng nghiệp như vậy cần được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông như một nội dung thiết yếu và triển khai càng sớm càng tốt”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.

Giải pháp thứ hai, theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, là cần công khai, minh bạch và thường xuyên cập nhật thông tin về dự báo nhu cầu nhân lực cũng như xu hướng sử dụng lao động của thị trường. Khi được tiếp cận đầy đủ những dữ liệu này, học sinh sẽ có thêm cơ sở để cân nhắc, lựa chọn ngành nghề phù hợp với nhu cầu thực tiễn và triển vọng việc làm trong tương lai.

Giải pháp thứ ba là các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp cần chủ động công khai chương trình đào tạo, ngành nghề đào tạo, đồng thời tăng cường truyền thông, tư vấn hướng nghiệp bằng nhiều hình thức đa dạng, hiệu quả. Việc cung cấp đầy đủ, minh bạch thông tin sẽ giúp học sinh có nhiều lựa chọn hơn, từ đó đưa ra quyết định phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng phát triển của bản thân.

“Hướng nghiệp không chỉ là giúp học sinh chọn một ngành học hay một ngôi trường, mà quan trọng hơn là giúp các em hiểu bản thân, hiểu nghề và hiểu nhu cầu của xã hội. Khi ba yếu tố đó được kết nối hài hòa, người học sẽ có cơ hội lựa chọn đúng hướng đi, phát huy tốt nhất năng lực của mình và đóng góp hiệu quả cho thị trường lao động trong tương lai”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.

Nâng cao kỷ luật lao động và chất lượng đào tạo: Chìa khóa cho nền sản xuất hiện đại

Từ góc độ một doanh nghiệp sản xuất thiết bị công nghệ cao, ông Nguyễn Thế Nghĩa cho hay: "Đối với doanh nghiệp của chúng tôi, do đặc thù sản xuất sản phẩm đòi hỏi khắt khe về chất lượng và tuân thủ quy trình nghiêm ngặt, yếu tố kỷ luật lao động và tính chuyên nghiệp luôn được đặt lên hàng đầu. Bên cạnh kỹ năng nghề cốt lõi để bảo đảm hoàn thành tốt nhiệm vụ tại vị trí được giao, người lao động còn cần có khả năng tự cập nhật, học hỏi để làm chủ công nghệ mới, sản phẩm mới, cũng như có năng lực đọc hiểu bản vẽ và thiết kế kỹ thuật”.

Ông Nguyễn Thế Nghĩa, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Tổng Công ty Sản xuất thiết bị Viettel trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Thực tế, đây không còn là yêu cầu riêng của bất kỳ doanh nghiệp nào, mà đã trở thành chuẩn mực chung trong môi trường sản xuất công nghiệp hiện đại. Tính kỷ luật và tác phong chuyên nghiệp chính là thước đo sự sống còn của doanh nghiệp. Yêu cầu này không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ giờ giấc, mà còn gắn liền với trách nhiệm bảo mật thông tin công nghệ và dữ liệu khách hàng. Đặc biệt, trong các dây chuyền công nghệ hiện đại, mỗi sai sót nhỏ trong thao tác đều có thể dẫn đến những thiệt hại kinh tế rất lớn. Do đó, việc tuyệt đối tuân thủ quy trình và hướng dẫn công việc là nguyên tắc bắt buộc đối với mỗi nhân viên.

Để chuẩn bị cho đội ngũ nhân lực đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe đó, Công ty TNHH Một thành viên Tổng Công ty Sản xuất thiết bị Viettel vừa qua đã hợp tác chiến lược với Trường Cao đẳng nghề Công nghệ cao Hà Nội. Doanh nghiệp đánh giá rất cao chất lượng đào tạo của nhà trường trong việc trang bị cho học viên những kỹ năng thực tế, giúp các em có thể tham gia ngay vào thị trường lao động sau khi tốt nghiệp.

“Tất nhiên, phía doanh nghiệp luôn có các chương trình hỗ trợ ban đầu, đào tạo thực tế theo hình thức "cầm tay chỉ việc" để người lao động làm quen với môi trường mới. Tuy nhiên, có thể thấy, chất lượng đầu ra của sinh viên tại hệ thống các trường nghề của Việt Nam thời gian gần đây đã được cải thiện rõ rệt. Đây là tín hiệu rất đáng mừng, góp phần cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng kịp thời làn sóng đổi mới và phát triển của nền công nghiệp nước nhà”, ông Nguyễn Thế Nghĩa nhấn mạnh.

Đào tạo nghề: Chìa khóa thích ứng với quá trình đô thị hóa

Trả lời câu hỏi làm thế nào để người dân không bị lạc hướng khi sinh kế truyền thống thay đổi, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội cho rằng, trong bối cảnh nhiều địa phương ven đô Hà Nội đô thị hóa nhanh, chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ là xu thế tất yếu. Khi đất nông nghiệp bị thu hồi, đào tạo nghề trở thành giải pháp quan trọng giúp người dân thích ứng với điều kiện phát triển mới và ổn định cuộc sống.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, trong buổi làm việc tại xã Tam Hưng tháng trước, nhiều người dân bày tỏ băn khoăn về việc làm và thu nhập khi không còn đất sản xuất, với những câu hỏi như nên học nghề gì, học ở đâu và sau khi học có việc làm hay không.

Từ thực tế đó, ông Khánh cho rằng mục tiêu của đào tạo nghề là giải quyết việc làm, bảo đảm thu nhập, giữ vững an sinh xã hội và tạo nền tảng phát triển bền vững cho người dân.

Ông Khánh nhấn mạnh, chương trình đào tạo cần được thiết kế linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng địa phương và từng nhóm lao động. Với lao động trẻ, cần ưu tiên các ngành nghề có triển vọng phát triển lâu dài; với lao động lớn tuổi, các khóa học ngắn hạn, thiết thực, dễ tiếp cận sẽ phù hợp hơn. Đồng thời, cần phát huy kinh nghiệm sẵn có của người dân trong trồng trọt, chăn nuôi để chuyển đổi sang các mô hình nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao hoặc chế biến thực phẩm.

Sinh viên thực hành nghề tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Ảnh: HHT

Theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, đào tạo nghề phải gắn chặt với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động. Bên cạnh các ngành mới như trí tuệ nhân tạo (AI), logistics, tự động hóa, cơ khí, điện - điện tử, các lĩnh vực dịch vụ như chăm sóc sức khỏe, chăm sóc sắc đẹp hay sản xuất cây cảnh cũng là những hướng đi phù hợp cho lao động ven đô.

Ông Khánh cho rằng doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ hỗ trợ kinh phí, điều kiện học tập đến cam kết tuyển dụng sau tốt nghiệp. Đồng thời, cơ quan quản lý cần có chính sách hỗ trợ người học, khuyến khích doanh nghiệp ưu tiên sử dụng lao động địa phương, còn các cơ sở đào tạo phải bảo đảm chất lượng và đáp ứng đúng nhu cầu tuyển dụng.

“Chỉ khi có sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, công tác đào tạo nghề mới phát huy hiệu quả, giúp người dân ổn định cuộc sống và phát triển bền vững trong quá trình đô thị hóa”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.

Doanh nghiệp nên tham gia vào công tác đào tạo nghề

Để rút ngắn khoảng cách giữa nhà trường và sản xuất, ông Nguyễn Thế Nghĩa cho rằng, việc doanh nghiệp sớm tham gia vào công tác đào tạo nghề là rất quan trọng nhằm bảo đảm chất lượng sinh viên đầu ra có thể đáp ứng ngay được nhu cầu của doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Thế Nghĩa, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Tổng Công ty Sản xuất thiết bị Viettel trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Để thực hiện điều này, theo ông Nghĩa, trước hết, doanh nghiệp cần phải đóng góp vào nội dung chương trình đào tạo của trường trong lĩnh vực hoạt động của mình. “Ví dụ, chúng tôi hoạt động trong lĩnh vực sản xuất sản phẩm công nghệ cao, xử lý bề mặt và thử nghiệm những sản phẩm ở trong các môi trường khác nhau thì chúng tôi sẵn sàng chia sẻ các nhu cầu về công việc cũng như các kỹ năng cần có tới các đơn vị đào tạo”, ông Nghĩa chia sẻ.

Trong quá trình đào tạo sinh viên, các công ty cũng có thể tiếp nhận sinh viên đang theo nghề đến thực tập hoặc thử việc ở một số công đoạn phù hợp với năng lực. Bên cạnh đó, ông Nghĩa cho rằng, doanh nghiệp cũng có thể cử một số chuyên gia, kỹ thuật viên tham gia với nhà trường trong chia sẻ về tay nghề, đào tạo kỹ năng. Ngoài ra, việc đánh giá, tiếp nhận học viên sau khi ra trường vào làm việc, doanh nghiệp cũng có thể gửi thông tin phản hồi đến cho các trường để nắm được chất lượng đào tạo của mình.

“Quy mô sản xuất của công ty đang tăng trưởng nên hàng năm, công ty có nhu cầu tiếp nhận công nhân, nhân viên kỹ thuật đáp ứng được yêu cầu của công việc. Tuy nhiên, tỷ lệ được chọn lựa còn thấp”, ông Nghĩa nhấn mạnh.

Tư vấn, định hướng nghề cho học sinh giữ vai trò quan trọng

Trao đổi về ý nghĩa của việc đưa học sinh phổ thông tiếp cận xưởng thực hành, gặp giảng viên, sinh viên và doanh nghiệp, TS Lê Danh Quang, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng công nghệ cao Hà Nội cho rằng: Học sinh sau khi tốt nghiệp THPT đến xưởng thực hành sẽ được hướng nghiệp, trải nghiệm tại trường, được gặp gỡ các thầy cô, các nhà tuyển dụng, các doanh nghiệp hay tham quan thiết bị nhà trường...

"Việc này có ý nghĩa rất quan trọng, giúp các em có thể hình dung được cơ sở đào tạo, trang thiết bị máy móc công nghệ. Đồng thời, thông qua thầy, cô, các em sẽ hiểu hơn về ngành học của mình", TS Lê Danh Quang nhấn mạnh.

TS Lê Danh Quang, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Ảnh: PV

Cũng theo TS Lê Danh Quang, việc các em học sinh mới chỉ tìm hiểu thông qua thông tin báo, đài, tài liệu… sẽ thiếu chính xác. Lý ví dụ về sự khác nhau giữa ngành cắt gọt kim loại và ngành chế tạo thiết bị cơ khí hay ngành cơ điện tử và ngành kỹ thuật điện tử... cũng không phải dễ dàng đối với học sinh. Do đó, việc định hướng rất quan trọng, giúp các em cảm thấy nhận được những ngành nghề mình muốn học.

Với quan điểm là tư vấn hướng nghiệp, không phải chọn nghề cho học sinh mà chính là cho các em trải nghiệm, cảm nhận, để học sinh thấy rõ ngành nghề muốn học cũng như mong muốn của bản thân và gia đình sau này.

TS Lê Danh Quang cũng cho biết, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội đang tổ chức mô hình học văn hóa kết hợp học nghề, học đi đôi với hành để người học sớm nhìn thấy lộ trình nghề nghiệp của mình. Nhà trường có hai hệ chính, hệ thứ nhất là các em sau khi tốt nghiệp THPT sẽ học hệ cao đẳng, đào tạo từ hai đến ba năm. Hệ thứ hai là đào tạo hệ thống bằng, tức là vừa học văn hóa trung học phổ thông, vừa học nghề... Theo hình thức này, học sinh vừa tiết kiệm được thời gian cũng như chi phí học tập.

Kỹ năng nghề là chưa đủ trong môi trường sản xuất hiện đại

Theo TS Lê Thế Hưng, Trưởng khoa Công nghệ cơ khí, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, trong bối cảnh sản xuất hiện đại và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ hiện nay, người học các ngành nghề cơ khí chính xác không chỉ cần giỏi về kỹ thuật, mà còn phải phát triển đồng thời nhiều năng lực nền tảng để thích ứng với yêu cầu của thị trường lao động.

Trước hết là năng lực chuyên môn nghề nghiệp, bao gồm: Kiến thức công nghệ, kỹ năng thực hành và khả năng làm việc theo các quy trình, tiêu chuẩn sản xuất. Đối với lĩnh vực cơ khí hiện đại, người học cần từng bước tiếp cận các công nghệ mới như: Tự động hóa, điều khiển số CNC, thiết kế và mô phỏng kỹ thuật, đồng thời hình thành tư duy cải tiến liên tục trong quá trình làm việc.

Bên cạnh đó, kỹ năng số ngày càng trở nên quan trọng. Người học cần biết khai thác dữ liệu, sử dụng hiệu quả các công cụ số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong học tập cũng như trong sản xuất. Đây là những yêu cầu thiết yếu đối với nguồn nhân lực trong giai đoạn hiện nay.

TS Lê Thế Hưng, Trưởng khoa Công nghệ cơ khí, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Ảnh: PV

Ngoài năng lực chuyên môn, các doanh nghiệp cũng coi trọng những kỹ năng mềm như: Giao tiếp, kỷ luật lao động và tinh thần học tập suốt đời. Tại Khoa Công nghệ Cơ khí, chúng tôi luôn định hướng đào tạo để sinh viên không chỉ có thể làm việc ngay sau khi tốt nghiệp, mà còn có khả năng thích ứng, tiếp tục học tập nâng cao trình độ và phát triển bền vững trong môi trường sản xuất ngày càng hiện đại.

Tư duy quy trình, kỷ luật an toàn và khả năng tự học là nền tảng cốt lõi

TS Lê Thế Hưng, Trưởng khoa Công nghệ cơ khí, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội cho biết: "Trong quá trình đào tạo tại xưởng thực hành, chúng tôi coi trọng đồng thời nhiều yếu tố, từ năng lực chuyên môn, thao tác kỹ thuật đến kiến thức công nghệ. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là giúp sinh viên hiểu được bản chất của công việc, hiểu vì sao cần thực hiện đúng từng công đoạn và tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình công nghệ cũng như các tiêu chuẩn chất lượng".

Trong môi trường sản xuất hiện đại, người lao động không chỉ vận hành máy móc mà còn phải biết phối hợp hiệu quả giữa con người, thiết bị và hệ thống dữ liệu. Vì vậy, tư duy quy trình là yếu tố rất quan trọng, giúp sinh viên hình thành tác phong làm việc chuyên nghiệp và khả năng thích ứng với môi trường sản xuất thực tế.

Bên cạnh đó, việc tuân thủ tuyệt đối các quy định về an toàn lao động luôn là yêu cầu bắt buộc. Đây là nền tảng để người học vừa phát triển kỹ năng nghề nghiệp, vừa bảo đảm sự phát triển bền vững trong công việc.

“Chúng tôi cũng đặc biệt khuyến khích sinh viên rèn luyện khả năng tự học, chủ động cập nhật công nghệ mới để thích ứng với tốc độ thay đổi ngày càng nhanh của khoa học và công nghệ. Mục tiêu cuối cùng là đào tạo những người lao động có năng lực làm việc, có khả năng thích ứng và không ngừng phát triển trong thị trường lao động hiện đại”, TS Lê Thế Hưng cho biết.

Đổi thay từ tư duy đến cơ hội: Hành trình chinh phục ước mơ

Trước khi quyết định lựa chọn con đường học nghề, em Bùi Đức Hoàng, sinh viên lớp Cắt gọt kim loại 2, Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội có những suy nghĩ khá đơn giản và có phần phiến diện về học nghề. Em Bùi Đức Hoàng từng cho rằng, học nghề chỉ thuần túy là rèn luyện vài kỹ năng tay nghề cơ bản. Hơn nữa, em cũng khá lo lắng khi nghĩ rằng, cơ hội việc làm cũng như cơ hội thực tập, trải nghiệm thực tế của học sinh trường nghề sẽ có phần lép vế, không thể rộng mở như các bậc học khác.

Các khách mời tham gia giao lưu tại điểm cầu trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Ảnh: PV

Tuy nhiên, mọi định kiến ấy đã hoàn toàn thay đổi kể từ khi em Bùi Đức Hoàng chính thức bước chân vào môi trường học tập và thực hành tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Bước ngoặt lớn nhất đối với em là khi được trao cơ hội tham gia vào chương trình đào tạo liên kết đặc biệt của Công ty Công ty TNHH Hanwha Aero Engines. Chính trải nghiệm thực tế này đã làm thay đổi sâu sắc tư duy của em về giá trị và tiềm năng của việc học nghề.

Điều khiến em Bùi Đức Hoàng ấn tượng và tâm đắc nhất ở chương trình hợp tác này chính là những chính sách hỗ trợ mang tính đột phá và nhân văn từ phía doanh nghiệp.

“Chúng em không chỉ được miễn toàn bộ học phí, mà trong suốt quá trình học tập, công ty luôn đồng hành, sát cánh để chi trả lương cũng như hỗ trợ toàn bộ chi phí sinh hoạt ngay tại trường. Đặc biệt, khi chuyển sang giai đoạn thực tập trực tiếp tại doanh nghiệp, chúng em còn được công ty chi trả thêm thu nhập hàng tháng. Đây không chỉ là nguồn động viên to lớn về mặt tài chính, giúp giảm bớt gánh nặng cho gia đình, mà còn là minh chứng rõ nét cho một mô hình đào tạo gắn liền với thực tiễn sản xuất”, em Bùi Đức Hoàng chia sẻ.

Các chương trình đào tạo của nhà trường sát thực tế với môi trường làm việc của doanh nghiệp

Một trong những yếu tố cốt lõi giúp em Bùi Đức Hoàng, sinh viên lớp Cắt gọt kim loại 2, Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội hoàn toàn tự tin khi theo học nghề và vững bước vào thị trường lao động, đó chính là chương trình đào tạo của nhà trường. Chương trình này được xây dựng rất sát với thực tế cũng như môi trường làm việc thực tiễn tại các doanh nghiệp.

Đặc biệt, thông qua chương trình hợp tác cùng Công ty TNHH Hanwha Aero Engines, em Bùi Đức Hoàng đã có cơ hội nắm bắt rõ ràng các yêu cầu tuyển dụng, tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe, cùng tác phong chuyên nghiệp trong môi trường công nghệ cao.

“Ý nghĩa hơn cả là trong suốt quá trình học tập tại trường, chúng em luôn nhận được sự dẫn dắt, giảng dạy trực tiếp từ các thầy cô giáo cùng đội ngũ kỹ sư giàu kinh nghiệm đến từ doanh nghiệp. Việc được thực hành trực tiếp trên các trang thiết bị hiện đại, vốn là những thiết bị đang được vận hành thực tế tại nhà máy, cùng với thời lượng thực hành vượt trội, chính là bệ phóng vững chắc giúp em không ngừng nâng cao tay nghề. Em hoàn toàn tự tin rằng bản thân có thể đáp ứng trọn vẹn mọi yêu cầu khắt khe từ phía nhà tuyển dụng và sẵn sàng bắt tay vào công việc tại doanh nghiệp ngay sau khi tốt nghiệp”, em Bùi Đức Hoàng bày tỏ.

Gắn kết doanh nghiệp - “chìa khóa” nâng cao chất lượng đào tạo nghề

Theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, để nâng cao chất lượng đào tạo nghề và đáp ứng nhu cầu nhân lực của thị trường lao động cần hội tụ đầy đủ các yếu tố quan trọng. Trước hết là đội ngũ cán bộ, giáo viên có trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực sư phạm tốt. Giáo viên giỏi mới có thể truyền đạt kiến thức, kỹ năng một cách hiệu quả cho người học.

Bên cạnh đó cũng cần hệ thống chương trình, giáo trình đào tạo được xây dựng bài bản, cập nhật theo yêu cầu thực tiễn, cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại, cùng với đó là mô hình tổ chức đào tạo, thi cử, kiểm tra và đánh giá khoa học, phù hợp với thực tiễn sản xuất.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh chia sẻ tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Tuy nhiên, theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, yếu tố mang tính quyết định để đào tạo nghề đáp ứng đúng nhu cầu sử dụng lao động của doanh nghiệp chính là sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp.

"Đây không chỉ là sự phối hợp đơn thuần trong tuyển dụng mà cần được triển khai xuyên suốt từ quá trình tuyển sinh, xây dựng chương trình đào tạo cho đến tổ chức giảng dạy và đánh giá kết quả học tập", NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nói.

Dẫn thực tiễn tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho biết, doanh nghiệp tham gia cùng nhà trường ngay từ khâu tuyển sinh, đồng thời phối hợp xây dựng chương trình, giáo trình đào tạo sát với yêu cầu thực tế của sản xuất. Nhiều doanh nghiệp còn cử chuyên gia, cán bộ kỹ thuật trực tiếp tham gia giảng dạy, hướng dẫn thực hành cho sinh viên. Đặc biệt, mô hình đào tạo được tổ chức ngay tại doanh nghiệp với sự tham gia của cả giáo viên nhà trường và đội ngũ chuyên gia doanh nghiệp.

"Nhờ đó, sinh viên không chỉ được học lý thuyết trên giảng đường mà còn được thực hành trực tiếp trên dây chuyền sản xuất, máy móc, thiết bị và công nghệ hiện đại đang được doanh nghiệp sử dụng. Quá trình này giúp người học sớm tiếp cận môi trường làm việc thực tế, rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng", NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho rằng, việc doanh nghiệp cùng tham gia giảng dạy, đánh giá năng lực người học tạo nên một quy trình khép kín từ đào tạo đến sử dụng lao động. Sinh viên được tiếp cận những công nghệ mới nhất, có cơ hội nhận các chính sách hỗ trợ từ doanh nghiệp như học bổng, hỗ trợ học phí, chi phí ăn ở, đi lại và nhiều chế độ khác.

“Khi doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình đào tạo, người học được trang bị đúng những kỹ năng mà thị trường lao động cần, còn doanh nghiệp có thể chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây chính là giải pháp căn cơ để nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp, đồng thời bảo đảm đầu ra việc làm cho sinh viên sau tốt nghiệp”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh chia sẻ.

Không chờ sinh viên tốt nghiệp mới tuyển dụng

Trả lời câu hỏi vì sao doanh nghiệp công nghệ cao không nên chỉ chờ đến khi sinh viên tốt nghiệp mới tuyển dụng, mà cần tham gia từ khâu chương trình, thực tập, đánh giá kỹ năng, ông Nguyễn Thế Nghĩa khẳng định: “Chúng ta phải cạnh tranh trong thị trường lao động. Có nhiều doanh nghiệp cũng đã tiếp cận với nhà trường từ ngay trong quá trình đào tạo, qua đó, họ đã hướng nghiệp và giới thiệu về doanh nghiệp đến với các sinh viên”.

Ông Nguyễn Thế Nghĩa, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Tổng Công ty Sản xuất thiết bị Viettel trao đổi tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Vấn đề thứ hai, theo ông Nguyễn Thế Nghĩa, trong quá trình tuyển dụng, một buổi thi hay một kỳ kiểm tra ngắn nhiều khi chưa thể đánh giá chính xác được sở trường hay mong muốn gắn bó lâu dài hay không của ứng viên. Chưa kể đến các kỹ năng sâu, sự chuyên nghiệp và ý thức kỷ luật của ứng viên thường phải có thời gian để quan sát, đánh giá, đào tạo mới. Chính các ứng viên cũng cần cảm thấy có phù hợp với môi trường làm việc, không gian làm việc hay sản phẩm của doanh nghiệp hay không…

Trên quan điểm đó, việc đánh giá sinh viên ngay trong quá trình thực tập và sử dụng kết quả đánh giá đó trong tuyển dụng khi sinh viên tốt nghiệp sẽ cho kết quả tốt hơn so với việc đợi sinh viên ra trường rồi mới phỏng vấn tuyển dụng…

Cần phân luồng sớm giúp học sinh chọn đúng hướng đi

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho biết, từ kinh nghiệm của các nước có hệ thống đào tạo nghề phát triển có thể thấy, học nghề được tổ chức rất sớm, bài bản và có lộ trình rõ ràng từ cấp học phổ thông.

Cũng theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, để học tập theo quốc tế, thứ nhất cần phải đẩy mạnh công tác phân luồng sớm để giúp học sinh biết được năng lực sở trường.

Học nghề được tổ chức rất sớm, bài bản và có lộ trình rõ ràng từ cấp học phổ thông. Ảnh: HHT

“Học sinh giỏi nên thi vào đại học, còn học sinh có học lực từ khá trở xuống, nên theo học nghề. Nhưng học sinh cũng nên chủ động chọn nghề mới có thể đáp ứng được yêu cầu của cơ sở, của doanh nghiệp", NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh bày tỏ.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho rằng, nếu các doanh nghiệp có chính sách đồng hành cùng với nhà trường trong quá trình tổ chức đào tạo, học sinh khi ra trường sẽ đáp ứng được nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cũng nhận thấy, công tác truyền thông về dạy nghề chưa đủ mạnh. Do đó, để học sinh chủ động hơn trong việc chọn lựa nghề nghiệp, cần tăng cường truyền thông hơn nữa để nâng tầm của những người lao động thực tế trong trong các doanh nghiệp, trong xã hội.

Đào tạo nghề bền vững cần 3 trụ cột

Theo ông Nguyễn Thế Nghĩa, để mô hình đào tạo “vừa học vừa làm” có thể phát triển bền vững tại Việt Nam, cần hội đủ một số điều kiện nền tảng quan trọng.

Trước hết là khung thể chế và quy định đào tạo mang tính bắt buộc và thống nhất. Trong đó, chương trình đào tạo nghề có thể được thiết kế theo hướng cân bằng giữa lý thuyết và thực hành tại doanh nghiệp, chẳng hạn 50% học tại trường và 50% thực hành tại doanh nghiệp. Đặc biệt, kết quả thực tập tại doanh nghiệp cần được công nhận chính thức như một phần của chương trình học, quy đổi thành tín chỉ hoặc môn học trong hệ thống đào tạo. Đây là yếu tố then chốt để bảo đảm tính chính danh và liên thông trong toàn hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Thứ hai là cơ chế thu nhập và chế độ đối với người học trong quá trình thực tập. Dù chưa phải là người lao động chính thức, sinh viên trong thời gian thực hành vẫn tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra sản phẩm và giá trị thực tế. Vì vậy, việc có một cơ chế thù lao hoặc hỗ trợ sẽ giúp tạo động lực, hình thành chuẩn mực rõ ràng cho mô hình đào tạo gắn với sản xuất.

Các khách mời tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Thứ ba là sự liên kết chặt chẽ, đồng bộ giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Cả hai phía cần có sự kết nối ổn định, mang tính hệ thống và chiến lược, thay vì hợp tác rời rạc.

Thực tế cho thấy, doanh nghiệp không phải lúc nào cũng sẵn sàng tiếp nhận học viên, trong khi nhà trường cũng không dễ dàng điều chỉnh chương trình đào tạo linh hoạt theo nhu cầu thực tế. Vì vậy, cần hình thành một mạng lưới hợp tác đủ lớn, vận hành đồng bộ và thường xuyên để bảo đảm chương trình đào tạo luôn gắn với nhu cầu sản xuất, kinh doanh.

Ông Nguyễn Thế Nghĩa cho rằng, mô hình này chỉ có thể bền vững khi đồng thời hội tụ ba yếu tố: Thể chế công nhận rõ ràng, cơ chế đãi ngộ phù hợp, hệ sinh thái hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp.

Đổi mới tư duy và chính sách: Đưa giáo dục nghề nghiệp về đúng vị thế bình đẳng

Lâu nay, trong tư duy của xã hội, trường nghề thường chỉ được coi là “bến đỗ phụ” - lựa chọn sau cùng khi học sinh không thể bước chân vào "cánh cửa" đại học. Thực trạng này đặt ra một bài toán lớn về sự chủ động tìm hiểu và tiếp cận giáo dục nghề nghiệp từ phía phụ huynh lẫn học sinh.

Để thay đổi thực trạng này và trả lại vị thế công bằng cho giáo dục nghề nghiệp, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho rằng, chúng ta cần tập trung giải quyết đồng bộ 3 nhóm giải pháp cốt lõi.

Thứ nhất là thay đổi tiêu chí tuyển dụng, trọng năng lực thay vì bằng cấp. Yếu tố quan trọng hàng đầu chính là thay đổi chính sách sử dụng lao động tại các doanh nghiệp và cơ quan tổ chức. Hiện nay, các cơ quan khối doanh nghiệp tư nhân hay doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đã thực hiện việc tuyển dụng dựa trên năng lực và vị trí việc làm rất rõ ràng. Ai có kiến thức, kỹ năng tốt hơn sẽ được hưởng mức lương cao hơn.

NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh. Ảnh: Quang Thái

Tuy nhiên, phần lớn các cơ quan, doanh nghiệp, đặc biệt là khối cơ quan Nhà nước vẫn còn nặng tính hình thức khi tuyển dụng dựa vào bằng cấp. Đây chính là rào cản lớn nhất gây ra sự bất công cho người học nghề. Muốn xã hội thay đổi góc nhìn, trước hết thước đo tuyển dụng của thị trường lao động phải thực sự khách quan và công bằng.

Thứ hai là mở rộng cánh cửa học tập suốt đời thông qua cơ chế liên thông rộng mở. Để đảm bảo quyền lợi và sự bình đẳng cho người học nghề, hệ thống giáo dục cần tạo điều kiện tối đa cho nhu cầu nâng cao trình độ. Nhiều người học nghề sau một thời gian làm việc thực tế đều có nguyện vọng học lên cao hơn.

Do đó, các chính sách và chương trình học liên thông phải được xây dựng theo hướng cởi mở, linh hoạt hơn. Điều này không chỉ đáp ứng nhu cầu học tập suốt đời, giúp người lao động không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, mà còn là đòn bẩy thu hút người học, xóa bỏ định kiến về sự "đứt gãy" trên con đường học vấn của hệ giáo dục nghề nghiệp.

Thứ ba, đẩy mạnh truyền thông và vinh danh người lao động trực tiếp. Công tác truyền thông đóng vai trò quyết định trong việc định hình lại nhận thức của xã hội. Người học nghề, làm nghề cần phải được tôn vinh một cách xứng đáng với những đóng góp thực tế của họ.

Học hỏi kinh nghiệm quốc tế: Tại Hàn Quốc, khi một thí sinh đạt giải tại kỳ thi kỹ năng nghề thế giới, họ được tổ chức đón ngay từ sân bay. Đó là cách tôn vinh thể hiện sự trân trọng tối cao đối với những người có bàn tay vàng và kỹ năng nghề nghiệp xuất sắc.

Khôi phục các chính sách ưu đãi: Trước đây, từng có chính sách ưu tiên cho học sinh đạt giải cao tại kỳ thi Kỹ năng nghề ASEAN được tuyển thẳng vào đại học. Tuy nhiên, chính sách này hiện không còn duy trì. NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho rằng, chúng ta cần xem xét khôi phục các cơ chế tương tự để nâng cao vị thế và uy tín của giáo dục nghề nghiệp.

Đa dạng hóa các sân chơi tôn vinh: Nếu như khối đại học thường tổ chức vinh danh thủ khoa đầu ra, thì khối trường nghề vẫn còn thiếu những hoạt động này. Vừa qua, Liên đoàn Lao động thành phố Hà Nội đã tổ chức thành công các kỳ thi kỹ năng nghề cho công nhân viên chức và người lao động tại khu công nghiệp. Đây là những mô hình rất thiết thực, cần được tổ chức thường xuyên và nhân rộng để khẳng định giá trị của người lao động trực tiếp.

“Chúng ta cần nhớ rằng, lực lượng lao động nghề nghiệp chính là những người trực tiếp tham gia sản xuất, tạo ra của cải vật chất và sản phẩm cho xã hội, đóng góp to lớn vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Thay đổi chính sách để bảo đảm sự công bằng cho họ không còn là việc nên làm, mà là yêu cầu cấp bách của thời đại”, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.

Thực hành nghề tại Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội. Ảnh: HHT

Xây dựng hệ thống dữ liệu dự báo thị trường lao động

Đại tá Nguyễn Thế Nghĩa chia sẻ, nếu phải lựa chọn một giải pháp cần ưu tiên thực hiện ngay để nâng cao hiệu quả đào tạo nghề, thì việc xây dựng hệ thống dữ liệu dự báo thị trường lao động có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Trong bối cảnh đất nước ta đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, những thông tin dự báo chính xác về nhu cầu nhân lực sẽ giúp người học có cơ sở lựa chọn ngành, nghề phù hợp với năng lực, sở trường bản thân; đồng thời, đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp và thị trường lao động.

Theo Đại tá Nguyễn Thế Nghĩa, dữ liệu về nhu cầu nhân lực cần được cập nhật thường xuyên, phổ biến rộng rãi để hỗ trợ hiệu quả công tác hướng nghiệp, giúp người học tránh lựa chọn ngành, nghề theo xu hướng nhất thời, hoặc thiếu thông tin. Mặc dù các giải pháp khác như hướng nghiệp sớm, tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, hay đầu tư cơ sở vật chất... đều cần thiết, song, hệ thống thông tin dự báo thị trường lao động vẫn là nền tảng quan trọng để các chính sách đào tạo phát huy hiệu quả.

Đồng tình với quan điểm trên, NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh cho rằng, các yếu tố từ hướng nghiệp, kết nối doanh nghiệp, đầu tư trang thiết bị đến dự báo nhu cầu nhân lực đều có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của giáo dục nghề nghiệp.

Tuy nhiên, yếu tố có tính quyết định vẫn là vai trò quản lý nhà nước, vì đó là nhân tố điều tiết và chi phối toàn bộ hoạt động của hệ thống giáo dục nghề nghiệp: Từ hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực, dự báo nhu cầu lao động đến việc kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp...

Khi Nhà nước dành sự quan tâm lớn hơn, có những cơ chế, chính sách mạnh mẽ và đồng bộ hơn cho lĩnh vực đào tạo nghề, chất lượng giáo dục nghề nghiệp sẽ được nâng lên, đáp ứng tốt hơn yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Theo NGƯT. TS Phạm Xuân Khánh, những định hướng mới được thể hiện trong Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn đối với giáo dục nghề nghiệp. Đây sẽ là tiền đề quan trọng để hệ thống đào tạo nghề phát triển theo hướng hiện đại, linh hoạt gắn với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động và yêu cầu phát triển đất nước.

Nhóm phóng viên