Để hệ giá trị văn hóa trở thành sức mạnh phát triển TP Hồ Chí Minh - Bài cuối: Gìn giữ bản sắc hòa cùng năng lực thích ứng thời đại

Xây dựng môi trường để hệ giá trị được nuôi dưỡng

Sau khi xác lập hệ giá trị và tạo dựng những không gian để văn hóa hiện diện trong đời sống, thách thức lớn nhất hiện nay là làm thế nào để những giá trị ấy không chỉ được biết đến mà trở thành thói quen ứng xử của mỗi người dân.

Đó cũng là điểm mới trong cách tiếp cận của Nghị quyết số 80-NQ/TW. Nếu trước đây việc xây dựng văn hóa thường tập trung vào các phong trào hoặc hoạt động theo từng giai đoạn thì nay trọng tâm được chuyển sang xây dựng môi trường văn hóa và phát triển con người một cách toàn diện. Hệ giá trị chỉ có thể bền vững khi được nuôi dưỡng trong gia đình, nhà trường, cộng đồng, cơ quan, doanh nghiệp và cả không gian mạng.

Các em nhỏ tham gia tương tác tìm hiểu các trò chơi dân gian truyền thống trong khuôn khổ Ngày hội sách thiếu nhi năm 2026.

Theo PGS.TS Trương Thị Hiền, nguyên Giám đốc Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh, xây dựng hệ giá trị con người trong giai đoạn mới không chỉ là xác định những phẩm chất cần có, mà quan trọng hơn là tạo cơ chế để những giá trị ấy được hình thành và lan tỏa bền vững.

PGS.TS Trương Thị Hiền cho rằng cần xây dựng một "hệ sinh thái giáo dục giá trị", trong đó gia đình là nơi hình thành nhân cách; nhà trường bồi đắp tri thức, chuẩn hóa các giá trị; còn xã hội và đặc biệt là không gian số là môi trường để các giá trị được thực hành, kiểm chứng và phát triển.

Theo bà Hiền, trước tác động của đô thị hóa, kinh tế thị trường và chuyển đổi số, giáo dục giá trị không thể chỉ dừng lại ở các khẩu hiệu hay phong trào ngắn hạn mà cần được cụ thể hóa bằng môi trường văn hóa lành mạnh, hoạt động trải nghiệm và sự phối hợp đồng bộ giữa các thiết chế xã hội.

Từ góc nhìn giáo dục, Tiến sĩ Bùi Trần Quỳnh Ngọc, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, cho rằng hệ giá trị con người TP Hồ Chí Minh cần được cụ thể hóa thành những chuẩn mực rõ ràng, gắn với chiến lược phát triển nguồn nhân lực và giáo dục của Thành phố.

Theo bà Ngọc, gia đình, nhà trường, xã hội và môi trường số không thể hoạt động rời rạc mà phải trở thành một chỉnh thể thống nhất trong giáo dục con người. Đặc biệt, thanh niên không chỉ là đối tượng tiếp nhận các giá trị mà phải trở thành chủ thể sáng tạo, thực hành và lan tỏa những giá trị tích cực trong cộng đồng.

Điều này càng có ý nghĩa khi TP Hồ Chí Minh đang hướng tới mục tiêu trở thành đô thị sáng tạo và trung tâm đổi mới của khu vực. Một thành phố sáng tạo không chỉ cần hạ tầng hiện đại hay nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn cần những công dân có ý thức trách nhiệm, tinh thần hợp tác, khả năng thích ứng và bản lĩnh văn hóa.

Ở góc nhìn thực tiễn, bà Nguyễn Thị Phương Thảo, Chi ủy viên Chi bộ 27, Đảng ủy phường Vũng Tàu, cho rằng giữ gìn thuần phong mỹ tục trong giai đoạn mới không đồng nghĩa với việc bảo lưu nguyên trạng những giá trị cũ, mà là quá trình kế thừa và phát triển để đáp ứng yêu cầu của một xã hội hiện đại.

Theo bà Thảo, cùng với những phẩm chất truyền thống như yêu nước, nghĩa tình, nhân ái, hào sảng và cởi mở, TP Hồ Chí Minh cần tiếp tục bồi đắp những giá trị mới như năng động, sáng tạo, kỷ luật, trách nhiệm và hội nhập.

Quan trọng hơn, những giá trị ấy phải được nuôi dưỡng từ chính những việc làm hằng ngày, từ ý thức chấp hành pháp luật, giữ gìn môi trường, ứng xử văn minh nơi công cộng đến trách nhiệm trong không gian số.

Bản lĩnh văn hóa - năng lực của công dân trong thời đại số

Nếu gia đình và nhà trường là nơi hình thành nhân cách thì không gian số đang trở thành môi trường có ảnh hưởng ngày càng sâu rộng tới nhận thức, lối sống và hành vi của mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Lan tỏa và giới thiệu nét đẹp của áo dài truyền thống Việt Nam đến các bạn trẻ thông qua triển lãm ảnh tại Đường sách TP Hồ Chí Minh.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Y, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện Cán bộ TP Hồ Chí Minh, trong bối cảnh chuyển đổi số, văn hóa ứng xử không chỉ thể hiện trong đời sống trực tiếp mà còn trên không gian mạng. Vì vậy, cùng với việc bồi đắp các giá trị như yêu nước, trung thực, nghĩa tình, trách nhiệm, năng động và sáng tạo, thành phố cần chú trọng xây dựng văn hóa số; nâng cao năng lực tiếp nhận, chọn lọc thông tin và ý thức ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng.

Ở góc độ nghiên cứu xã hội, Tiến sĩ Nguyễn Lệ Hương, Học viện Kỹ thuật quân sự, nhận định kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và mạng xã hội đang tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với việc xây dựng con người đô thị. "Các yếu tố này thúc đẩy tinh thần năng động, sáng tạo và hội nhập, mặt khác cũng làm gia tăng xu hướng thực dụng, đề cao giá trị vật chất, sự lan truyền thông tin sai lệch và những biểu hiện cực đoan trong giao tiếp trên không gian mạng", bà Hương nhận xét.

Bởi vậy, theo Tiến sĩ Nguyễn Lệ Hương, điều cần xây dựng hiện nay không chỉ là một hệ giá trị, mà còn là bản lĩnh văn hóa để mỗi người có khả năng tiếp nhận có chọn lọc các giá trị mới, phát huy mặt tích cực của hội nhập nhưng không đánh mất chuẩn mực đạo đức và bản sắc văn hóa.

Ở góc nhìn văn hóa ngôn ngữ, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thúy Vy, giảng viên Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, cho rằng cách sử dụng ngôn ngữ của giới trẻ phản ánh rõ sự vận động của xã hội số.

Việc sáng tạo từ mới, sử dụng từ viết tắt, biểu tượng cảm xúc hay kết hợp tiếng Việt với tiếng Anh cho thấy khả năng thích ứng nhanh với môi trường truyền thông mới. Tuy nhiên, nếu thiếu ý thức về chuẩn mực, những biểu hiện này cũng có thể ảnh hưởng đến sự trong sáng của tiếng Việt và văn hóa giao tiếp.

Theo bà Vy, giữ gìn tiếng Việt không đồng nghĩa với phủ nhận sự sáng tạo, mà là giúp người trẻ biết sử dụng ngôn ngữ phù hợp từng hoàn cảnh, qua đó thể hiện thái độ tôn trọng đối với người đối thoại và đối với chính tiếng mẹ đẻ.

Đồng quan điểm, ông Phạm Nguyễn Trương Huy - giảng viên Trường Cao đẳng Công nghệ TP Hồ Chí Minh, cho rằng bản lĩnh văn hóa của người trẻ hôm nay nằm ở khả năng tiếp thu cái mới nhưng không đánh mất cội nguồn.

Theo ông Huy, gia đình, nhà trường và xã hội cần tạo dựng môi trường để thanh thiếu niên hình thành lối sống văn minh, biết trân trọng các giá trị truyền thống, sử dụng tiếng Việt chuẩn mực và có trách nhiệm trong cả đời sống thực lẫn không gian mạng; đồng thời cần khuyến khích người trẻ chủ động sáng tạo những nội dung tích cực trên nền tảng số, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa thay vì chỉ là người tiếp nhận thông tin.

Bồi đắp văn hóa đọc thông qua nhiều hoạt động ra mắt, giới thiệu sách và giao lưu với các tác giả trong và ngoài nước.

Ở góc độ hội nhập quốc tế, Tiến sĩ Mã Thanh Cao, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh, cho rằng trong bối cảnh Thành phố ngày càng mở rộng giao lưu, hợp tác với khu vực và thế giới, tôn trọng sự đa dạng văn hóa cần trở thành một chuẩn mực ứng xử của mỗi người dân.

Theo bà, hội nhập không chỉ là tiếp nhận những giá trị mới mà còn là khả năng gìn giữ, giới thiệu và lan tỏa bản sắc văn hóa của chính mình. Mỗi người dân, thông qua tác phong chuyên nghiệp, tinh thần trách nhiệm, sự cởi mở, nghĩa tình và ứng xử văn minh trong đời sống hằng ngày, đều góp phần tạo dựng hình ảnh của TP Hồ Chí Minh - một đô thị năng động, thân thiện và giàu bản sắc. Đây cũng là nền tảng để Thành phố hội nhập sâu rộng nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Cùng quan điểm, nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung, Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP Hồ Chí Minh, cho rằng trong giai đoạn phát triển mới, bên cạnh những phẩm chất truyền thống, con người thành phố cần tiếp tục được bồi đắp tư duy đổi mới, năng lực hội nhập, ý thức thượng tôn pháp luật, tinh thần học tập suốt đời và trách nhiệm với cộng đồng. "Đây không chỉ là những phẩm chất cần có của công dân trong xã hội hiện đại mà còn là nền tảng để hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của một đô thị sáng tạo", ông Trung nhận xét.

Cũng theo ông Trung, để hệ giá trị thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng không phải là những lời kêu gọi hay các phong trào ngắn hạn, mà là xây dựng được môi trường để các giá trị ấy được thực hành thường xuyên. Gia đình, nhà trường, các thiết chế văn hóa, cơ quan truyền thông và toàn xã hội cần cùng tham gia tạo dựng không gian văn hóa lành mạnh, khuyến khích những hành vi tích cực và lan tỏa các giá trị tốt đẹp trong cộng đồng.

Nghệ thuật hát bội được giới thiệu đến đông đảo công chúng nhỏ tuổi từ những hoạt động nhỏ như tương tác vẽ tranh, tô màu các nhân vật.

Có thể thấy, xây dựng hệ giá trị con người TP Hồ Chí Minh không phải là quá trình tạo ra những khuôn mẫu cứng nhắc, mà là hành trình bồi đắp những công dân có bản lĩnh văn hóa, biết dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc và hội nhập, giữa khát vọng phát triển với trách nhiệm xã hội.

Từ việc xác lập hệ giá trị, tạo dựng không gian để các giá trị được trải nghiệm và sáng tạo, đến xây dựng con người trở thành chủ thể thực hành những giá trị ấy, cả ba nội dung đều hướng tới mục tiêu chung là đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển của TP Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới.

Khi hệ giá trị không chỉ hiện diện trong các chủ trương, chính sách mà được chuyển hóa thành cách nghĩ, cách ứng xử và lối sống của mỗi người dân, văn hóa sẽ thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, góp phần xây dựng TP Hồ Chí Minh nói riêng và cả nước nói chung phát triển nhanh, bền vững, hiện đại và giàu bản sắc.

Bài, ảnh: Hương Trần/Báo Tin tức và Dân tộc