ĐBQH: Tài xế công nghệ, người giao hàng đang tăng nhanh nhưng gần như đứng ngoài lưới an sinh

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Khoảng trống cần được lấp đầy

Về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số (điểm c khoản 1 Điều 1 dự thảo Luật, sửa đổi khoản 6 Điều 2), phát biểu tại Tổ 3 (gồm các Đoàn: TP. Hải Phòng, Lạng Sơn, Hà Tĩnh), đại biểu Quốc hội Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn TP. Hải Phòng) đồng tình về chủ trương từng bước mở rộng diện bao phủ, hướng tới bảo hiểm xã hội toàn dân theo Nghị quyết số 28-NQ/TW. Theo ông Sơn, lực lượng lao động trên nền tảng số như tài xế công nghệ, người giao hàng đang tăng nhanh nhưng gần như đứng ngoài lưới an sinh; khi ốm đau, tai nạn hay về già, họ không có chỗ dựa. Đây là khoảng trống cần được lấp đầy.

Tuy nhiên, ông Sơn băn khoăn khi dự thảo chỉ quy định theo hướng giao Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với nhóm này và cả “các đối tượng khác có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên”.

Vị đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng đưa ra 3 phân tích. Theo đó, phạm vi đối tượng như dự thảo là rất rộng, chưa có tiêu chí nhận diện. Chính Tờ trình của Chính phủ cũng nêu dự thảo “chưa quy định cụ thể” về đối tượng mới, nội dung chính sách còn chờ Nghị quyết của Trung ương về cải cách chính sách tiền lương và bảo hiểm xã hội dự kiến ban hành đầu năm 2027. Như vậy, Quốc hội đang được đề nghị trao một thẩm quyền khi chưa rõ nội dung chính sách sẽ thực hiện.

Bảo hiểm xã hội bắt buộc là việc xác lập nghĩa vụ đóng góp mang tính bắt buộc đối với người dân và doanh nghiệp. Những vấn đề cốt lõi như ai là đối tượng, căn cứ đóng là thu nhập nào, doanh nghiệp nền tảng có trách nhiệm đóng hay không và ở mức nào, cần được xác định ở tầm luật hoặc ít nhất phải có tiêu chí, nguyên tắc khung trong Luật làm căn cứ để Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định.

“Cử tri là người lao động tự do, lao động nền tảng rất lo lắng khi thu nhập vốn bấp bênh lại bị trích thêm một khoản bắt buộc, trong khi hiện nay họ đang được tham gia tự nguyện và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo Nghị định số 159/2025/NĐ-CP. Như Ủy ban thẩm tra đã chỉ ra, quy định này “chưa bảo đảm tính khả thi, có thể dẫn tới vướng mắc, tranh chấp pháp lý”, ông Sơn nêu rõ.

Từ đó, ông Sơn đề nghị, nếu giữ quy định này cần bổ sung ngay trong Luật các tiêu chí khung về đối tượng, căn cứ xác định thu nhập làm căn cứ đóng, trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng và yêu cầu bắt buộc phải lấy ý kiến của đối tượng chịu tác động trước khi trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Bên cạnh đó, ông Sơn kiến nghị thời điểm áp dụng không sớm hơn năm 2028, như ý kiến đã nêu trong Báo cáo thẩm tra, để có thời gian hoàn thiện pháp luật về lao động, việc làm và xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các nền tảng số.

Trường hợp chưa đủ điều kiện quy định rõ, đề nghị chưa sửa khoản 6 Điều 2 lần này mà xem xét khi sửa đổi toàn diện Luật, bởi quy định hiện hành đã đủ cơ sở để Chính phủ đề xuất. Trong thời gian chuyển tiếp, đề nghị tiếp tục duy trì và nâng mức hỗ trợ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nhóm lao động này.

Ai sẽ đóng?

Tại Tổ 12 (gồm các Đoàn: Phú Thọ, Cà Mau), về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Cà Mau) cho rằng, dự thảo bổ sung khả năng mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với “người làm việc không có quan hệ lao động” và “người làm việc trên nền tảng số”.

Theo bà Ry, đây là vấn đề cần được cân nhắc kỹ, bởi không đơn thuần là mở rộng đối tượng áp dụng mà có thể làm phát sinh một chính sách mới, tác động trực tiếp đến nghĩa vụ đóng góp và quyền lợi an sinh của một bộ phận lớn người lao động.

Bà Ry đề nghị làm rõ ba nội dung. Thứ nhất, Tờ trình số 667/TTr-CP ngày 08/9/2016 của Chính phủ khẳng định: "phạm vi điều chỉnh của Luật sửa đổi, bổ sung không thay đổi so với Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024". Tuy nhiên, nếu bổ sung một nhóm người trước đây không thuộc diện bắt buộc sang diện có thể phải tham gia bắt buộc thì cần làm rõ đây có phải là chính sách mới hay không?

“Nếu là chính sách mới, cần đánh giá đầy đủ tác động về kinh tế, xã hội và khả năng thực thi; xác định rõ quy mô đối tượng, mức đóng, phương thức đóng, quyền lợi tương ứng và tác động đến thu nhập của người lao động; đồng thời phải lấy ý kiến đầy đủ của các nhóm chịu tác động trực tiếp theo quy định của pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Mục tiêu mở rộng diện bao phủ là đúng, nhưng phương thức mở rộng phải khả thi và tạo được sự đồng thuận”, bà Ry nói.

Thứ hai, về thẩm quyền quyết định mở rộng đối tượng. Dự thảo giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số, trong khi các nhóm đối tượng tham gia bắt buộc khác được quy định trực tiếp trong Luật.

Thứ ba, về cơ chế đóng đối với người không có quan hệ lao động. Đây là vấn đề cho rằng cần được giải trình rõ nhất. Đối với người lao động có quan hệ lao động, bảo hiểm xã hội bắt buộc được thiết kế trên cơ sở chia sẻ trách nhiệm đóng giữa người lao động và người sử dụng lao động. Trong khi đó, “người làm việc không có quan hệ lao động” về bản chất không có người sử dụng lao động theo quan hệ lao động để cùng đóng.

Bà Ry đặt vấn đề: Vậy khi chuyển nhóm này sang bảo hiểm xã hội bắt buộc thì ai sẽ đóng phần tương ứng với trách nhiệm của người sử dụng lao động? Người lao động phải tự đóng toàn bộ, Nhà nước hỗ trợ một phần hay chủ thể tổ chức, cung cấp hoặc kết nối việc làm có trách nhiệm đóng góp? Mức đóng, căn cứ đóng và quyền lợi được thiết kế như thế nào để vừa bảo đảm công bằng, vừa không tạo thêm gánh nặng quá lớn cho người lao động có thu nhập không ổn định? Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa bảo hiểm xã hội bắt buộc dựa trên quan hệ lao động và việc bắt buộc tham gia đối với người không có quan hệ lao động. Nếu chưa giải quyết rõ vấn đề này thì rất khó đánh giá đầy đủ tính khả thi của chính sách.

Từ đó, bà Ry đề nghị Chính phủ bổ sung đánh giá tác động và giải trình đầy đủ cơ sở lý luận, thực tiễn, cơ chế đóng - hưởng, trách nhiệm của các chủ thể và điều kiện tổ chức thực hiện đối với hai nhóm đối tượng này. Trường hợp chưa đủ căn cứ, chưa đánh giá đầy đủ tác động và chưa thiết kế được cơ chế khả thi thì nên giữ quy định hiện hành, tiếp tục nghiên cứu để trình Quốc hội khi có đủ cơ sở.

Anh Vũ - Việt Thắng - Quang Vinh