ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga: Đừng để 'câu view' trở thành thước đo thành công của một bộ phận giới trẻ

Không gian mạng ngày càng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống. Ở đó, một nội dung có thể được lan truyền với tốc độ chóng mặt, một cá nhân vô danh có thể trở thành người được hàng triệu người biết đến chỉ sau vài giờ livestream. Nhưng cũng chính trong không gian ấy, ranh giới giữa sáng tạo và phản cảm, giữa quyền biểu đạt và hành vi gây tổn hại cho cộng đồng đôi khi bị đẩy đến mức mong manh.

Những livestream gây tranh cãi, nội dung bịa đặt, phát ngôn gây sốc hay những “chiêu trò” nhằm thu hút lượt xem, lượt thích, người theo dõi đang đặt ra câu hỏi không chỉ về quản lý mạng xã hội mà còn về văn hóa ứng xử trong môi trường số.

Trao đổi với Báo Thế giới và Việt Nam, ĐBQH. Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng cho rằng, nếu nhìn nhận hiện tượng này chỉ dưới góc độ “lỗ hổng pháp luật” là chưa đủ. Điều đáng lo hơn nằm ở khoảng cách giữa quy định và thực thi, đồng thời ở sự hình thành của một “nền kinh tế sự chú ý”, nơi những nội dung càng gây sốc, càng tranh cãi đôi khi lại càng có cơ hội được lan truyền mạnh.

Không gian mạng ảo, hậu quả thật

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, thực trạng một số cá nhân sử dụng mạng xã hội để livestream với nội dung phản cảm, bịa đặt hoặc cố tình tạo “chiêu trò” để câu view không đơn thuần phản ánh một khoảng trống của pháp luật.

“Bởi khuôn khổ pháp lý về quản lý thông tin trên mạng thời gian qua đã được bổ sung khá nhiều. Vấn đề đáng quan tâm hơn là khoảng cách giữa quy định và thực thi, cùng với sự hình thành một ‘nền kinh tế sự chú ý’, trong đó nội dung càng gây sốc, càng tranh cãi thì đôi khi càng được lan truyền mạnh và có khả năng mang lại lợi ích kinh tế”, đại biểu Việt Nga nói.

Khi sự chú ý có thể chuyển hóa thành lượt xem, lượt theo dõi và doanh thu, những nội dung gây sốc dễ trở thành một thứ “tài sản” đối với người làm nội dung. Theo bà, nếu người vi phạm nhận thấy một nội dung phản cảm có thể đem lại hàng triệu lượt xem, tăng người theo dõi, thậm chí tạo doanh thu, trong khi việc phát hiện và xử lý chưa đủ nhanh, rất dễ hình thành tâm lý “được nhiều hơn mất”.

Theo đại biểu, câu chuyện không chỉ nằm ở chế tài. Đằng sau những nội dung lệch chuẩn còn là vấn đề văn hóa và trách nhiệm công dân trên không gian số.

“Ở một góc độ khác, đây còn là câu chuyện về văn hóa và trách nhiệm công dân trên không gian số. Pháp luật chỉ đặt ra giới hạn tối thiểu của hành vi; để có một môi trường mạng lành mạnh còn cần chuẩn mực ứng xử, lòng tự trọng và ý thức về hậu quả xã hội của mỗi phát ngôn”, nữ đại biểu nhấn mạnh.

Một phát ngôn trên mạng có thể được thực hiện trong vài giây nhưng hệ quả của nó có thể kéo dài rất lâu. Một thông tin sai lệch có thể được chia sẻ qua nhiều tài khoản trước khi người tạo ra nó bị phát hiện. Một hành vi phản cảm có thể trở thành “hiện tượng” chỉ vì cộng đồng liên tục bình luận, chia sẻ và vô tình tiếp thêm sức sống cho nó. Bởi vậy, bà Nga nhấn mạnh: “Không gian mạng là không gian ảo nhưng hậu quả đối với con người và xã hội là hoàn toàn thật”.

Đáng chú ý, điều khiến đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga lo ngại không dừng ở một vài livestream phản cảm. Mối quan tâm lớn hơn là cách những nội dung ấy có thể tác động đến nhận thức của người trẻ về giá trị của bản thân và ý nghĩa của thành công.

“Điều tôi lo ngại nhất không phải là một vài livestream phản cảm, mà là nguy cơ lệch chuẩn trong nhận thức về giá trị và thành công của một bộ phận thanh thiếu niên”, đại biểu Nga bày tỏ.

Theo bà, khi lượt xem, lượt thích, số người theo dõi được đồng nhất với giá trị của một con người, thanh thiếu niên rất dễ đi đến ngộ nhận rằng chỉ cần nổi tiếng là thành công, bất kể nổi tiếng bằng cách nào.

Trong khi đó, những giá trị bền vững như học tập, lao động, năng lực chuyên môn, lòng tử tế hay sự cống hiến thường cần một khoảng thời gian dài mới được ghi nhận. Đây là sự khác biệt căn bản giữa “được chú ý” và “có giá trị”, giữa một hiện tượng trên mạng và một thành công thực sự trong đời sống.

“Đáng lưu ý hơn, trẻ em và thanh thiếu niên đang trong quá trình hình thành nhân cách nên chưa có khả năng đầy đủ để phân biệt giữa hiện tượng đang được chú ý và giá trị đáng được noi theo", bà Nga cảnh báo.

Nếu những hành vi lệch chuẩn liên tục xuất hiện cùng lượng tương tác rất lớn, người trẻ có thể dần hình thành cảm giác rằng đó là điều bình thường, thậm chí là một con đường nhanh để được biết đến. Vì thế, vấn đề không chỉ là làm thế nào để ngăn một nội dung xấu xuất hiện, mà còn là làm thế nào để người tiếp nhận đủ khả năng nhận diện và từ chối nó.

Theo bà Nga, giáo dục trong thời đại số không thể chỉ dạy trẻ cách sử dụng công nghệ, mà phải dạy cả năng lực lựa chọn, phản biện và tự bảo vệ mình trước những tác động của công nghệ.

Từ “hàng rào” pháp lý đến sức đề kháng số

Để vừa bảo đảm quyền tự do sáng tạo, vừa ngăn chặn việc lợi dụng livestream và mạng xã hội để phát tán nội dung độc hại, phản cảm, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng điều quan trọng là phải xác định rõ ranh giới giữa sáng tạo và vi phạm pháp luật, giữa quyền biểu đạt và trách nhiệm đối với cộng đồng.

“Theo tôi, nguyên tắc rất quan trọng là không nên quản lý theo hướng hạn chế sự sáng tạo, mà phải làm rõ ranh giới giữa sáng tạo và vi phạm pháp luật, giữa quyền biểu đạt và trách nhiệm đối với cộng đồng”, đại biểu nêu rõ.

Bà Nga cho hay, trước hết cần thực thi nghiêm những quy định hiện có, đặc biệt đối với các hành vi cố tình tung tin sai sự thật, xúc phạm danh dự, xâm phạm đời tư hoặc nhiều lần sản xuất nội dung vi phạm. Việc xử lý cũng cần đủ nhanh để tránh tình trạng một nội dung độc hại đã lan truyền đến hàng triệu người rồi mới được gỡ bỏ.

Cùng với đó là trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội. Đại biểu Nga cho rằng, không thể để thuật toán liên tục khuếch đại những nội dung gây sốc, gây tranh cãi chỉ vì chúng tạo ra nhiều tương tác. Trách nhiệm cũng cần được đặt cao hơn đối với những người có ảnh hưởng và những tài khoản kiếm tiền từ nội dung. Bởi khi phạm vi tiếp cận càng lớn, tác động xã hội của nội dung càng mạnh thì trách nhiệm đi kèm cũng không thể giống với một người sử dụng mạng xã hội thông thường.

“Đối với những người có ảnh hưởng và những tài khoản kiếm tiền từ nội dung, tôi cho rằng trách nhiệm cũng cần cao hơn, bởi phạm vi tác động xã hội của họ lớn hơn người sử dụng thông thường”, đại biểu Nga nói.

Tuy nhiên, một môi trường số lành mạnh không thể chỉ được xây dựng bằng các biện pháp quản lý từ phía Nhà nước hay nền tảng mà người dùng cũng là một mắt xích quan trọng.

“Cuối cùng vẫn là nâng cao ‘sức đề kháng số’ của cộng đồng. Khi người sử dụng không chia sẻ, không cổ xúy và không biến nội dung phản cảm thành một hiện tượng, thì chính thị trường dành cho những ‘chiêu trò câu view’ cũng sẽ dần thu hẹp”, bà Nga đưa ra quan điểm.

Vấn đề này càng đáng lưu ý đối với trẻ em và thanh thiếu niên - nhóm người dùng dễ chịu tác động từ môi trường số, đồng thời cũng là những công dân sẽ ngày càng học tập, làm việc và giao tiếp trên các nền tảng công nghệ.

Theo Nghị định 147/2024/NĐ-CP, trường hợp người sử dụng mạng xã hội là trẻ em dưới 16 tuổi thì cha, mẹ hoặc người giám hộ đăng ký tài khoản bằng thông tin của mình và có trách nhiệm giám sát, quản lý nội dung trẻ em truy cập, đăng tải và chia sẻ.

Trước câu hỏi liệu Việt Nam có nên nghiên cứu chính sách cấm trẻ em tham gia mạng xã hội hay không, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, cần hết sức thận trọng với khái niệm “cấm trẻ em tham gia mạng xã hội” nếu hiểu đó là một lệnh cấm tuyệt đối. Việt Nam hiện đã có những quy định khá rõ đối với trẻ em dưới 16 tuổi khi tham gia mạng xã hội. Vì vậy, điều cần quan tâm trước mắt là đánh giá việc thực thi, nhất là khả năng xác thực độ tuổi, trách nhiệm của cha mẹ, người giám hộ và trách nhiệm của chính các nền tảng.

Bà Việt Nga dẫn kinh nghiệm quốc tế của Australia. Từ ngày 10/12/2025, Australia yêu cầu các nền tảng mạng xã hội thuộc diện điều chỉnh phải thực hiện các biện pháp hợp lý để ngăn người dưới 16 tuổi tạo hoặc duy trì tài khoản. Nghĩa vụ pháp lý chủ yếu đặt lên nền tảng, không xử phạt trẻ em hay cha mẹ. Nước này đã áp dụng quy định yêu cầu nhiều nền tảng phải có biện pháp ngăn người dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản. Tuy nhiên, ngay cả cách tiếp cận này cũng đặt trách nhiệm chủ yếu lên nền tảng, không xử phạt trẻ em hay cha mẹ, đồng thời phải kết hợp với giáo dục kỹ năng số và thiết kế nền tảng an toàn hơn.

Đại biểu Nga nhấn mạnh: “Theo tôi, mục tiêu của chính sách không phải là đẩy trẻ em ra khỏi thế giới số, bởi các em sẽ sống, học tập và làm việc ngày càng nhiều trong môi trường số. Điều quan trọng hơn là không để trẻ em bước vào thế giới số quá sớm, quá đơn độc và không được bảo vệ”.

Do đó, nếu tiếp tục hoàn thiện chính sách, bà Nga thiên về cách tiếp cận phân tầng theo độ tuổi, kiểm soát những tính năng và nội dung có nguy cơ cao, xác thực tuổi hiệu quả, tăng trách nhiệm của nền tảng và trao cho cha mẹ những công cụ quản lý phù hợp.

Bên cạnh việc dựng lên những “hàng rào”, điều quan trọng không kém là trang bị cho trẻ khả năng tự bảo vệ mình. Bởi như đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga lưu ý, “không một hàng rào kỹ thuật nào có thể thay thế hoàn toàn giáo dục và sự đồng hành của gia đình”.

Trong thời công nghệ số hiện nay, cuộc chiến chống nội dung lệch chuẩn vì thế không chỉ là câu chuyện gỡ bỏ một livestream hay xử lý một tài khoản. Xa hơn, đó là câu chuyện về cách xã hội định nghĩa giá trị, cách người trẻ nhìn nhận thành công và cách mỗi người học cách chịu trách nhiệm với điều mình nói, mình làm và mình chia sẻ trên không gian số.

Như vậy, điều cần xây dựng trên không gian số không chỉ là những “hàng rào” để ngăn nội dung xấu, độc mà là một hệ giá trị đủ vững để mỗi người biết điều gì đáng xem, đáng tin và đáng noi theo. Khi sự nổi tiếng không còn được đánh đồng với thành công, khi người dùng biết dừng lại trước một nội dung độc hại và người tạo nội dung hiểu rằng sức ảnh hưởng luôn đi cùng trách nhiệm, mạng xã hội mới thực sự trở thành một phần tích cực của đời sống. Bởi suy cho cùng, giữ gìn văn hóa trên không gian số cũng chính là giữ gìn những chuẩn mực của đời sống thật.

Phi Khanh