Đẩy xe điện khỏi hầm chung cư: Giải pháp an toàn hay bước lùi chuyển đổi xanh

Trong khi Chính phủ đang thúc đẩy mạnh mẽ lộ trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải và phát triển giao thông điện hóa, một nghịch lý đang xuất hiện tại nhiều đô thị lớn: Xe điện được khuyến khích lưu thông trên đường nhưng lại bị hạn chế, thậm chí bị từ chối tại chính nơi ở của người dân. Những tranh cãi quanh việc cấm hoặc hạn chế xe điện trong tầng hầm chung cư không chỉ phản ánh nỗi lo cháy nổ mà còn bộc lộ khoảng trống lớn về hạ tầng, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế quản lý.

Xe điện là xu thế tất yếu, chỗ đỗ và trạm sạc là yêu cầu bắt buộc

Theo ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng), quá trình chuyển đổi từ phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện điện đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ tại các đô thị lớn.

Xe máy điện, ô tô điện và xe buýt điện không còn là những sản phẩm mang tính thử nghiệm mà đang từng bước trở thành lựa chọn của đông đảo người dân nhờ chi phí vận hành thấp, khả năng tiết kiệm nhiên liệu và lợi ích về môi trường.

Sự thay đổi này có thể dễ dàng nhận thấy thông qua sự xuất hiện ngày càng nhiều của các trạm sạc, điểm đổi pin và khu vực đỗ xe điện tại trung tâm thương mại, bến bãi công cộng, khu dân cư hay các tòa nhà văn phòng.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển của phương tiện điện đang đặt hệ thống hạ tầng đô thị trước sức ép chưa từng có.

Xe điện đang trở thành một phần của quá trình chuyển đổi xanh trong giao thông đô thị. Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển nhanh là những yêu cầu ngày càng cao về tiêu chuẩn kỹ thuật, hạ tầng sạc và an toàn phòng cháy chữa cháy.

"Nhiều chung cư, nhà tập thể cũ và bến bãi được xây dựng từ trước khi xe điện phổ biến. Hệ thống điện và hệ thống phòng cháy chữa cháy chưa được tính toán để chịu tải cho nhu cầu sạc pin đồng loạt", ông Tạ Quang Vinh nhận định.

Theo vị Cục trưởng, khác với xe sử dụng động cơ đốt trong, xe điện không chỉ cần diện tích đỗ xe mà còn cần hạ tầng cấp điện, thiết bị sạc và các giải pháp an toàn đi kèm. Điều đó khiến bài toán giao thông tĩnh tại các đô thị trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Đặc biệt, thách thức lớn nhất nằm ở đặc tính của pin lithium-ion. Khi xảy ra hiện tượng mất ổn định nhiệt, pin có thể tự duy trì phản ứng cháy, sinh nhiệt rất lớn, thậm chí tự tạo oxy khiến việc dập lửa bằng các biện pháp thông thường gặp nhiều khó khăn.

Vì vậy, khu vực đỗ xe điện không đơn thuần là nơi lưu giữ phương tiện mà phải được thiết kế với những yêu cầu riêng về khoảng cách an toàn, hệ thống giám sát, thông gió và phòng cháy chữa cháy.

Theo ông Tạ Quang Vinh, quá trình điện hóa giao thông đang đặt ra ba thách thức lớn đối với hệ thống hạ tầng đô thị.

Thứ nhất là yêu cầu bổ sung không gian cho khu vực sạc.

Trong bối cảnh quỹ đất dành cho bãi đỗ xe vốn đã thiếu hụt nghiêm trọng, việc bố trí thêm các khu vực sạc điện khiến áp lực về diện tích càng gia tăng.

Thứ hai là áp lực đối với hạ tầng điện.

Nhiều khu dân cư hiện nay được thiết kế từ nhiều năm trước, chưa tính đến khả năng hàng trăm phương tiện cùng sạc điện trong một khoảng thời gian ngắn. Điều này có thể dẫn tới nguy cơ quá tải cục bộ nếu không được nâng cấp đồng bộ.

Thứ ba là vấn đề phòng cháy chữa cháy.

"Các biện pháp phòng cháy, chữa cháy đối với xe điện hiện vẫn là vấn đề phức tạp, có tính rủi ro cao. Vì vậy, công tác PCCC phải trở thành yêu cầu đặc biệt quan trọng trong quá trình quy hoạch, đầu tư xây dựng và vận hành các bến bãi đỗ xe cũng như khu vực lưu giữ phương tiện trong các tòa nhà", ông Vinh nhấn mạnh.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Bộ Xây dựng cho rằng, giải pháp căn cơ không phải là cấm đoán mà là nhanh chóng hoàn thiện hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn và các quy định pháp luật liên quan.

Cùng với sự phát triển của phương tiện điện, Việt Nam cần sớm có các quy định cụ thể về khu vực đỗ xe điện, hạ tầng trạm sạc, khoảng cách an toàn, phân khu cháy và các yêu cầu kỹ thuật riêng đối với chung cư hiện hữu cũng như các dự án xây mới.

"Các biện pháp phòng cháy, chữa cháy đối với xe điện hiện vẫn là vấn đề phức tạp, có tính rủi ro cao. Vì vậy, công tác PCCC phải trở thành yêu cầu đặc biệt quan trọng.", ông Tạ Quang Vinh- Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng.

Cấm xe điện không giải quyết được gốc rễ vấn đề

Nếu nhìn từ góc độ kỹ thuật, nhiều chuyên gia cho rằng nguy cơ cháy nổ liên quan đến xe điện là hoàn toàn có thật. Tuy nhiên, việc loại bỏ xe điện khỏi tầng hầm chưa chắc đã giúp giải quyết tận gốc các nguy cơ đó.

Ông Phan Anh, giảng viên Khoa Phòng cháy - Trường Đại học Phòng cháy chữa cháy nhận định, tranh luận hiện nay phản ánh một nghịch lý rõ ràng.

Một mặt, hạ tầng sạc xe điện đang phát triển rất nhanh và được xem là thành phần không thể thiếu của giao thông xanh. Nhưng mặt khác, các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát rủi ro lại chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường.

Theo ông, nhiều công trình hiện vẫn đang vận hành trong trạng thái "an toàn chuyển tiếp", tức là đáp ứng được các yêu cầu điện truyền thống, nhưng chưa được thiết kế để xử lý các rủi ro đặc thù phát sinh từ xe điện.

Điều đáng lưu ý là hiện nay các trạm sạc được lắp đặt trong rất nhiều môi trường khác nhau như tầng hầm chung cư, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe, văn phòng, khu công nghiệp hay các tuyến cao tốc.

"Một bộ sạc ngoài trời và một bộ sạc trong gara ngầm kín có mức độ rủi ro hoàn toàn khác nhau, nhưng trên thực tế nhiều nơi vẫn đang áp dụng cùng một triết lý phòng cháy", ông Phan Anh phân tích.

Sự phát triển nhanh của xe điện đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến hạ tầng sạc, hệ thống điện và công tác phòng cháy chữa cháy tại khu dân cư.

Theo chuyên gia này, phần lớn hệ thống hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào các giải pháp bảo vệ điện truyền thống như aptomat, chống rò điện, chống quá dòng hoặc chống sét.

Trong khi đó, những nguy cơ đặc thù của xe điện như quá nhiệt đầu nối, hồ quang điện, thoát khí pin, lan truyền nhiệt giữa các cell pin hay lỗi từ hệ thống điều khiển thông minh lại chưa được kiểm soát đầy đủ.

Các đám cháy liên quan đến pin lithium-ion cũng có cơ chế hình thành khác biệt.

Nhiều trường hợp sự cố không bắt đầu bằng khói hoặc ngọn lửa mà xuất hiện từ những dấu hiệu rất sớm như nhiệt độ tăng bất thường, pin thoát khí hoặc mất ổn định nhiệt bên trong.

Tuy nhiên, phần lớn hệ thống giám sát hiện nay vẫn phụ thuộc vào đầu báo khói, đầu báo nhiệt hoặc sự phát hiện bằng mắt thường.

"Đây là sự chưa tương xứng giữa mức độ phức tạp của các cơ chế hư hỏng và năng lực giám sát đang được triển khai", ông nhận xét.

Theo ông Phan Anh, trong tương lai, việc bảo đảm an toàn cho xe điện cần dựa nhiều hơn vào các công nghệ giám sát thông minh như trí tuệ nhân tạo (AI), cảm biến IoT, camera ảnh nhiệt, thị giác máy tính và hệ thống chẩn đoán dự báo.

Các công nghệ này cho phép phát hiện nguy cơ từ rất sớm, trước khi sự cố cháy nổ thực sự xảy ra.

"Một bộ sạc ngoài trời và một bộ sạc trong gara ngầm kín có mức độ rủi ro hoàn toàn khác nhau, nhưng trên thực tế nhiều nơi vẫn đang áp dụng cùng một triết lý phòng cháy", ông Phan Anh- Giảng viên Khoa Phòng cháy - Trường Đại học PCCC

Không trống pháp lý đang đẩy chung cư vào thế 'tự bơi'

Không chỉ đối mặt với bài toán kỹ thuật, các chủ đầu tư và ban quản trị chung cư hiện còn gặp khó khăn vì thiếu hành lang pháp lý đủ rõ để xử lý các tình huống phát sinh từ xe điện.

Theo luật sư Trương Anh Tú, Giám đốc Công ty Luật TNHH Trương Anh Tú, pháp luật hiện nay chưa cho phép ban quản trị hoặc chủ đầu tư tùy tiện cấm hoàn toàn xe điện xuống tầng hầm.

Điều 144 Luật Nhà ở năm 2023 đã đặt ra yêu cầu bố trí khu vực sạc cho xe động cơ điện theo tiêu chuẩn và quy chuẩn xây dựng.

Điều đó có nghĩa, nếu khu vực để xe đã được thiết kế và nghiệm thu phục vụ cư dân thì việc loại trừ toàn bộ xe điện phải có cơ sở pháp lý cũng như cơ sở kỹ thuật rõ ràng.

"Ban quản trị có thể quản lý, nhưng không có nghĩa được quyền tước bỏ tiện ích hợp pháp của cư dân bằng một thông báo nội bộ", luật sư Tú nhấn mạnh.

Đáng chú ý, theo ông, việc cấm xe điện đôi khi còn có thể tạo ra những nguy cơ mới.

"Khi không có khu vực sạc tập trung, cư dân có thể mang pin lên căn hộ, sạc ngoài hành lang hoặc đấu nối ở các vị trí không được kiểm soát. Khi đó, rủi ro không mất đi mà chỉ dịch chuyển sang nơi khác", ông nhận định.

Theo luật sư Trương Anh Tú, khoảng trống lớn nhất hiện nay là thiếu một hệ thống tiêu chuẩn và cơ chế trách nhiệm rõ ràng.

Nhiều câu hỏi quan trọng vẫn chưa có lời giải thống nhất.

Bao nhiêu xe điện trong hầm là an toàn?

Có cần phân khoang cháy riêng hay không?

Khoảng cách giữa xe điện và xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch là bao nhiêu?

Ai chịu trách nhiệm nâng cấp hạ tầng?

Ai chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố?

"Nếu không có câu trả lời bằng tiêu chuẩn cụ thể, ban quản trị sẽ sợ trách nhiệm và chọn cách cấm; cư dân thấy quyền lợi bị xâm phạm; còn cơ quan quản lý phải xử lý từng vụ việc phát sinh. Đó là cách quản lý bị động", ông nói.

Theo vị luật sư, Việt Nam cần sớm xây dựng bộ quy chuẩn quốc gia riêng về hạ tầng sạc và an toàn xe điện tại chung cư, trong đó quy định rõ các yêu cầu về hệ thống điện, phân khu cháy, thông gió, thoát khói, cảnh báo sớm, kiểm định và quy trình ứng phó sự cố

"Không thể lấy nỗi sợ thay thế tiêu chuẩn, cũng không thể lấy khẩu hiệu xanh để bỏ qua an toàn", Luật sư Trương Anh Tú- Giám đốc Công ty Luật TNHH Trương Anh Tú

Chuyển đổi xanh cần được dẫn dắt bằng tiêu chuẩn thay vì lệnh cấm

Nhìn rộng hơn, tranh cãi quanh xe điện trong tầng hầm chung cư hiện nay không chỉ là câu chuyện về một loại phương tiện mới.

Đó là bài kiểm tra đối với năng lực quản trị đô thị trong giai đoạn chuyển đổi xanh.

Thực tế cho thấy việc thay thế xe xăng bằng xe điện mới chỉ là bước khởi đầu. Đi cùng với đó phải là hạ tầng tương thích, tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ và cơ chế quản lý đủ năng lực kiểm soát các rủi ro phát sinh.

Nếu người dân được khuyến khích sử dụng xe điện nhưng không có nơi đỗ xe, nơi sạc an toàn hoặc mỗi khu chung cư lại áp dụng một quy định khác nhau, quá trình chuyển đổi xanh sẽ gặp trở ngại ngay trong đời sống thường nhật.

Các chuyên gia đều thống nhất rằng nguy cơ cháy nổ từ xe điện là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Tuy nhiên, giải pháp không nằm ở những lệnh cấm mang tính hành chính.

Điều cần thiết hơn là nhanh chóng lấp đầy khoảng trống về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn phòng cháy chữa cháy và trách nhiệm quản lý.

Bởi chỉ khi người dân được bảo đảm quyền tiếp cận hạ tầng an toàn, còn các đơn vị quản lý có trong tay những quy định rõ ràng để thực thi, mục tiêu điện hóa giao thông mới có thể phát triển bền vững.

Nếu không, những tranh cãi tương tự sẽ còn tiếp diễn khi số lượng xe điện ngày càng gia tăng trong những năm tới.

Nhiều quốc gia quy định riêng về vị trí lắp đặt, hệ thống thông gió, khoảng cách an toàn và thiết bị chữa cháy đối với khu vực sạc xe điện trong các tòa nhà dân cư.

NHIỀU CHUNG CƯ BẮT ĐẦU SIẾT XE ĐIỆN Từ giữa năm 2025 đến nay, nhiều chung cư tại Hà Nội và TP HCM liên tiếp đưa ra các biện pháp hạn chế xe điện. Tại TP HCM, chung cư Tân Phước thông báo không nhận giữ các phương tiện sử dụng điện tại tầng hầm. Chung cư Võ Đình cấm mang xe điện lên căn hộ, cấm sạc tại hành lang, căn hộ và cấm tự ý đấu nối điện dưới tầng hầm. Tại Hà Nội, tổ hợp HH Linh Đàm gây chú ý khi thông báo tạm dừng tiếp nhận đăng ký mới đối với xe máy điện, xe đạp điện và dự kiến ngừng hoàn toàn việc trông giữ các phương tiện này dưới tầng hầm từ đầu năm 2026. Điểm chung của các quyết định trên là đều xuất phát từ lo ngại nguy cơ cháy nổ từ pin lithium-ion. Tuy nhiên, việc giải quyết một bài toán kỹ thuật bằng biện pháp hành chính đang tạo nên nhiều tranh luận trong xã hội. Trong bối cảnh xe điện ngày càng phổ biến, câu hỏi đặt ra không còn là "có cho xe điện vào hầm hay không", mà là "quản lý xe điện như thế nào để bảo đảm an toàn".

Thiên Tuấn