Đẩy đồng minh ra xa, Mỹ trao lợi thế cho Trung Quốc?

Xu hướng này phản ánh những điều chỉnh đáng chú ý trong tính toán của các đồng minh truyền thống của Washington, dù vẫn đi kèm không ít dè dặt và mâu thuẫn.

Ảnh: The Guardian

Khi Mỹ không còn là điểm tựa chắc chắn

Mỹ ngày càng bị nhìn nhận là đối tác thiếu ổn định. Dù Washington gần đây đã rút lại một số tuyên bố gây tranh cãi, như đe dọa sử dụng biện pháp quân sự tại Greenland hay áp thuế với các nước phản đối kế hoạch của nước này ở Bắc Cực, giới hoạch định chính sách châu Âu vẫn tỏ ra thận trọng trước những biến động khó lường trong chính sách đối ngoại của Mỹ.

Trong bối cảnh này, bà Eva Seiwert, chuyên gia phân tích cao cấp tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator nhận định rằng, các nhà lãnh đạo châu Âu đang cố gắng duy trì kênh đối thoại với Bắc Kinh khi chính sách của Mỹ thiếu nhất quán.

Canada là một trường hợp đáng chú ý trong quá trình điều chỉnh này. Thủ tướng Mark Carney, người lên nắm quyền với cam kết bảo vệ lợi ích Canada trước các sức ép từ Mỹ, đã tới Bắc Kinh và tuyên bố nước này đang xây dựng một quan hệ đối tác chiến lược mới với Trung Quốc. Ông cho rằng trật tự toàn cầu đang ở thời điểm “đứt gãy” hơn là một giai đoạn chuyển tiếp thông thường.

Căng thẳng trong quan hệ cá nhân giữa các nhà lãnh đạo cũng góp phần thúc đẩy những điều chỉnh chiến lược. Mối quan hệ không mấy êm thấm giữa ông Mark Carney và Tổng thống Donald Trump được cho là một trong những yếu tố khiến Canada tìm cách giảm phụ thuộc vào Mỹ, trong đó có việc hạ mạnh thuế đối với xe điện Trung Quốc. Động thái này mở đường cho xe điện Trung Quốc gia tăng thị phần tại Canada, dù đồng thời làm dấy lên lo ngại về sự phụ thuộc kinh tế và các rủi ro an ninh.

Tại châu Âu, Thủ tướng Anh Keir Starmer dự kiến thăm Trung Quốc trong bối cảnh vừa chịu áp lực cải thiện tăng trưởng kinh tế, vừa phải thể hiện lập trường cứng rắn về an ninh và nhân quyền. Trong khi đó, Thủ tướng Phần Lan cũng chuẩn bị có chuyến thăm Bắc Kinh cuối tuần này. Trong bối cảnh trật tự đa phương bị thách thức, nhiều quốc gia dường như đang ưu tiên tính ổn định trước mắt, dù phải chấp nhận những đánh đổi dài hạn.

Những bất định từ Washington đang buộc các quốc gia phương Tây cân nhắc lại cách tiếp cận với Bắc Kinh. Ảnh: Financial Times

Bắc Kinh “chớp” thời cơ

Nếu quan hệ địa - chính trị ít nhiều dựa vào sự thân thiện giữa các nhà lãnh đạo toàn cầu thì Trung Quốc đã có một nước đi bất ngờ nhằm xích lại gần Ireland, khi Thủ tướng Ireland Micheál Martin tới thăm nước này. Tại Đại lễ đường Nhân dân, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình đã chia sẻ với nhà lãnh đạo Ireland về cuốn tiểu thuyết The Gadfly (Ruồi trâu) của nhà văn Ireland Ethel Voynich - tác phẩm có ảnh hưởng mạnh mẽ tới ông trong thời niên thiếu. Câu chuyện mang màu sắc cá nhân này được xem như một phần trong chiến lược ngoại giao mềm của Bắc Kinh nhằm tạo dựng thiện cảm với các đối tác châu Âu.

Thông điệp của Trung Quốc cũng được thể hiện rõ qua truyền thông nhà nước. Một bài xã luận mới đăng tải trên Global Times kêu gọi Liên minh châu Âu (EU) cân nhắc nghiêm túc việc xây dựng “cộng đồng Trung Quốc - EU với tương lai chung”, cảnh báo nguy cơ thế giới quay trở lại “luật rừng” nếu chủ nghĩa đa phương suy yếu. Theo đó, Bắc Kinh nhấn mạnh nhu cầu hợp tác Trung Quốc - EU để duy trì trật tự quốc tế và tìm kiếm các giải pháp tập thể.

Tận dụng thời điểm hay tránh can dự?

Trước những dịch chuyển đang diễn ra, về phía Trung Quốc, các học giả và nhà hoạch định chính sách tỏ ra thận trọng khi đánh giá những thay đổi của trật tự quốc tế. Theo ông Song Bo, nghiên cứu viên tại Trung tâm An ninh và Chiến lược Quốc tế của Đại học Thanh Hoa, Bắc Kinh không sẵn sàng công khai thừa nhận rằng trật tự toàn cầu đang trải qua một sự chuyển biến căn bản, bởi Trung Quốc được xem là một trong những nước hưởng lợi lớn nhất từ trật tự hậu Chiến tranh Lạnh và làn sóng toàn cầu hóa.

Trong khi đó, một số ý kiến từ phương Tây cho rằng, Trung Quốc đang tận dụng thời điểm này để củng cố vị thế. Ông Ryan Haas, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings nhận định, Bắc Kinh dường như đang lựa chọn cách tiếp cận thận trọng, tránh can thiệp khi đối thủ tự tạo ra những sai lầm chiến lược. Quan điểm này phù hợp với lập luận lâu nay của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình về việc thế giới đang trải qua “những biến đổi lớn chưa từng thấy trong một thế kỷ”.

Cán cân lợi ích trong thế giới kém ổn định

Trong bối cảnh trật tự quốc tế tiếp tục phân mảnh, những điều chỉnh trong cách tiếp cận của phương Tây với Trung Quốc phản ánh nhu cầu tìm kiếm sự ổn định hơn là sự thay đổi liên minh mang tính căn bản. Dù Bắc Kinh khẳng định không coi những biến động hiện nay là điều đáng hoan nghênh, các dịch chuyển chiến lược của nhiều quốc gia vẫn có thể tạo thêm dư địa để Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng.

Diễn biến này cho thấy thế giới đang bước vào giai đoạn mà các lựa chọn đối ngoại ngày càng được cân nhắc trên cơ sở lợi ích, rủi ro và khả năng thích ứng, thay vì những trật tự và cam kết vốn được xem là hiển nhiên trong quá khứ. Việc các quốc gia lựa chọn cách thích ứng như thế nào trước những bất định hiện nay sẽ không chỉ quyết định quan hệ song phương, mà còn tác động lâu dài tới hướng vận động của trật tự quốc tế.

Hồng Nhung