Dấu tích nghĩa trang dưới lòng công viên Lê Thị Riêng, Lê Văn Tám ở TPHCM

Công viên Lê Văn Tám nằm ở phường Tân Định, TPHCM, rộng khoảng 6,2ha, được bao quanh bởi các tuyến đường Điện Biên Phủ, Hai Bà Trưng, Võ Thị Sáu và Phan Liêm.

Cổng chính nghĩa trang trên đường Legrand de la Liraye (nay là Điện Biên Phủ) khi mới được người Pháp xây dựng, tại vị trí Công viên Lê Văn Tám ngày nay. Ảnh: Tư liệu

Từng là Nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi - một trong những nghĩa trang lâu đời, nổi tiếng của Sài Gòn trước năm 1975, khu vực này được giải tỏa vào năm 1983 để xây dựng công viên và đặt tên là Lê Văn Tám.

Nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi thời Pháp thuộc, trước khi khu vực này được chuyển đổi thành Công viên Lê Văn Tám. Ảnh: Tư liệu

Từ thời Pháp thuộc, khu vực này được sử dụng làm nơi an táng sĩ quan, binh lính Pháp. Vì vậy, người dân Sài Gòn thời bấy giờ thường gọi nơi đây là “Đất thánh Tây”.

Sau cuộc di dời quy mô lớn hàng nghìn phần mộ về các nghĩa trang ngoại thành vào năm 1983, khu đất Nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi được cải tạo thành công viên công cộng, mở ra diện mạo mới cho khu vực trung tâm thành phố.

Tại trung tâm công viên là tượng đài Lê Văn Tám - điểm nhấn quen thuộc của không gian xanh này. Khu vực quanh tượng đài cũng thu hút nhiều người dân đến tập thể dục, đi bộ và rèn luyện sức khỏe mỗi ngày.

Theo chú Nguyễn Tấn Hùng (SN 1958, phường Tân Định), trước đây khu vực Công viên Lê Văn Tám là nghĩa trang rộng, nhiều cây xanh và không có tường rào bao quanh. Việc chuyển đổi nơi này thành công viên không chỉ tạo không gian sinh hoạt, vui chơi, tập thể dục cho người dân mà còn góp phần cải thiện chất lượng sống, đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị.

Không chỉ là không gian xanh rộng lớn giữa trung tâm thành phố, Công viên Lê Văn Tám còn có các sân bóng rổ, bóng chuyền, bóng bàn…, thu hút đông đảo người dân đến vui chơi, sinh hoạt và rèn luyện sức khỏe mỗi ngày. Nơi đây cũng được nhiều người biết đến là “ngôi nhà” của những đàn sóc sinh sống tự nhiên trong công viên.

Yêu thích bóng đá, em V. Hân cho biết thường xuyên đến Công viên Lê Văn Tám luyện tập. Từ khi học lớp 1 đến nay đã lên cấp 2, sân bóng trong công viên vẫn là địa điểm quen thuộc của em nhờ không gian rộng rãi, thoáng mát và thuận tiện di chuyển.

Anh Huân (48 tuổi) nhớ lại, khi khoảng 7 tuổi, nơi đây vẫn còn là nghĩa trang. Anh cùng nhóm bạn thường đến khu vực nay là sân bóng rổ để bắt dế mang về chơi. Sau hơn 40 năm chứng kiến nơi này chuyển mình thành Công viên Lê Văn Tám, anh cho rằng diện mạo khu vực đã thay đổi đáng kể, trở nên khang trang và nhộn nhịp hơn trước.

Nếu Công viên Lê Văn Tám gắn với câu chuyện về một nghĩa trang từng tồn tại giữa lòng thành phố, thì những ngày gần đây, Công viên Lê Thị Riêng cũng thu hút sự chú ý của dư luận bởi lịch sử đặc biệt phía sau không gian xanh này.

Những ngày qua, Công viên Lê Thị Riêng trở thành tâm điểm chú ý khi Bộ Tư lệnh TPHCM tổ chức xác minh, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ từ nghi vấn có các hố chôn tập thể khoảng 900 liệt sĩ trong khuôn viên công viên. Căn cứ cho đợt tìm kiếm là bức ảnh tư liệu ghi lại hoạt động chôn cất tập thể tại nghĩa trang Đô Thành vào năm 1968.

Khung cảnh một phần nghĩa trang Đô Thành vào năm 1967. Ảnh: Tư liệu

Trước khi mang diện mạo của một công viên đô thị, nơi đây từng là Nghĩa trang Chí Hòa (nghĩa trang Đô Thành) – một trong những địa điểm an táng quy mô lớn của Sài Gòn trước năm 1975. Sau khi hoàn tất công tác di dời, quy tập mộ phần, khu đất được chuyển đổi công năng thành công viên và mở cửa phục vụ người dân từ năm 1988.

Tại hội thảo do Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức ngày 8/6, các chuyên gia nhận định đã có đủ cơ sở khoa học và thực tiễn để tiếp tục triển khai công tác khảo sát, tìm kiếm. Kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy khu vực này có khả năng tồn tại các rãnh chôn tập thể chứa số lượng lớn hài cốt liệt sĩ.

Hiện TPHCM đang xây dựng kế hoạch khai quật, dự kiến giao Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban 515) Quân khu 7 tổ chức thực hiện vào cuối tháng 6.

Giáo hội Phật giáo Việt Nam TPHCM dự kiến tổ chức lễ tưởng niệm, kỳ siêu anh linh các liệt sĩ và đồng bào yêu nước tại Công viên Lê Thị Riêng nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Chương trình diễn ra trong hai ngày 13 và 14/6, gồm các nghi lễ Phật giáo như tụng kinh Địa Tạng, lễ tưởng niệm và lễ Trai đàn Chẩn tế siêu tiến anh linh các liệt sĩ, đồng bào yêu nước.

Tuấn Hùng