Dầu nhớt thải – hiểm họa hay tài nguyên?

Ước tính, lượng nhớt từ xe máy, xe hơi và động cơ máy móc ở Việt Nam thải ra đạt khoảng 130-140 triệu lít mỗi năm. Trước đây, lượng dầu nhớt thải này thường được đổ thẳng ra cống rãnh hay môi trường; hoặc được “phù phép” thành dầu nhớt giả.

Vòng đời cuối của dầu nhớt

“Có xe chạy khô không còn một giọt, có xe khi thay chỉ còn 300-400 mi li lít nhớt. Nhưng nhớt thay rồi, tui không được phép để rơi vãi ra đường hay đổ xuống cống, bị bắt phạt chết”, chủ một tiệm sửa xe trên đường Lý Chính Thắng, phường Xuân Hòa nhăn mặt nói trong cái nắng nóng hầm hập 38 độ C của đường phố Sài Gòn. “Người ta thu lại 3.000 đồng mỗi lít nhớt cũ”, ông chỉ vào cái thùng hình cầu nằm ở mép đường trước tiệm, bên trong nhớt cũ đen kịt - một “quả bom nổ chậm” về môi trường.

Nhớt thải từ xe máy được lưu trữ và bán cho các công ty môi trường có giấy phép. Ảnh: Ricky Hồ

Tại một đại lý Head của hãng xe Honda trên đường Trường Chinh thuộc phường Đông Hưng Thuận, TPHCM, nơi các nhân viên kỹ thuật cũng thường thay dầu nhớt theo yêu cầu của khách. Họ cho biết có người mua lại nhớt cũ nhưng không rõ giá, dầu nhớt thải sẽ được dùng làm gì, hay tái chế như thế nào.

Với hơn 70 triệu xe máy, Việt Nam tiêu thụ khoảng 200 triệu lít dầu nhớt mỗi năm, cộng thêm số lượng vỏ chai nhựa đựng dầu nhớt tương đương 12.000 tấn nhựa, theo ước tính của ông Nguyễn Bảo Trung, CEO của Công ty cổ phần AP Saigon Petro.

Khi tính thêm xe hơi và các loại máy móc động cơ khác, thị trường dầu nhớt mới tinh của Việt Nam ước đạt gần 400 triệu lít trong năm 2026, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) 5,3%, theo hãng dữ liệu Mordor Intelligence. Lượng dầu nhớt mới này được phân phối qua các điểm bán hay đại lý của các hãng dầu nhớt, gara hay trạm xăng, hoặc các tiệm sửa xe gia đình hay thuộc chuỗi trên cả nước.

Sau một thời gian nằm trong động cơ hay máy móc, số dầu nhớt thải đã qua sử dụng ước đạt 120.000 tấn mỗi năm, tương đương 130-140 triệu lít, tức “hao hụt” còn khoảng hơn một phần ba. Cũng có báo cáo nói số dầu nhớt thải tại Việt Nam thực tế cao hơn nhiều, gấp 2,5 lần con số nêu trên.

Tháng 11-2024, Công ty cổ phần AP Saigon Petro, đơn vị chuyên doanh dầu nhờn của Saigon Petro, ra mắt máy thay dầu nhớt cũ đầu tiên tại khu thương mại Aeon Mall Tân Phú. Máy này tương tự như trạm xăng di động, có vòi hút nhớt cũ tự động và hai vòi bơm nhớt mới cho xe máy, loại tay ga và xe số.

Máy thiết kế dạng module, tích hợp các tính năng khác, người dùng có thể quan sát trên màn hình LED. Thời điểm đó, CEO Nguyễn Bảo Trung tin rằng mô hình khi mở rộng có thể giúp đơn vị này chiếm 10% thị phần ngành thay dầu nhớt cho xe máy.

Máy thay nhớt tự động đầu tiên của AP Saigon Petro hoạt động từ tháng 11-2024 tại khu siêu thị Aeon Mall Tân Phú, TPHCM. Ảnh: Tú Uyên

Mới đầu tháng 4 này, Giám đốc tiếp thị AP Saigon Petro Phạm Thành Minh nói với Kinh tế Sài Gòn rằng đã mở thêm hai điểm đặt máy khác tại Khu chế xuất Tân Thuận và Khu công nghệ cao TPHCM và họ dự kiến sẽ mở 100 điểm đặt máy trong năm năm tới.

Lượng nhớt cũ thu được từ ba máy ở trên và khoảng 5.000 cửa hàng, đại lý của AP Saigon Petro trên toàn quốc sẽ được thu gom và tái chế thành “dầu bôi trơn đa dụng Multi 3R”. Loại dầu này thích hợp các yêu cầu bôi trơn khác nhau, như ổ kim máy may, ổ khóa, mặt trượt, xích, động cơ, bản lề cửa, và các dụng cụ cầm tay… Giá bán cho 1 tuýp 120 mi li lít là 39.000 đồng. Tuy vậy, ông Minh nói rằng có các sản phẩm dầu bôi trơn giả bán trên các nền tảng thương mại điện tử chỉ 15.000 đồng với cùng kích cỡ.

“Lằn ranh rất nguy hiểm”

Câu chuyện của công ty dầu nhớt và hai cửa hàng sửa xe nêu trên hé lộ một khoảng trống “đầy nguy hiểm”, nhưng cũng là thị trường tái chế đầy tiềm năng tại Việt Nam.

Thường thì, lượng dầu nhớt thải khổng lồ trên thường bị đổ trộm xuống cống rãnh, sông rạch hay ao hồ; hoặc đốt thủ công, làm tăng lượng khí phát thải và khí thải độc. Theo Cơ quan bảo vệ môi trường Mỹ (US EPA), 1 lít dầu thải có thể làm ô nhiễm đến 1 triệu lít nước sạch…

Không chỉ là ô nhiễm, đây là cuộc chiến với dầu nhớt giả.

Dầu nhớt cũ được các “đầu nậu” thu gom từ các tiệm sửa xe, nhà máy hoặc gara xe hơi với giá rất rẻ, từ 2.000-9.000 đồng mỗi lít. Rồi sau đó, các “lò” lọc cặn, thêm hóa chất, hoặc chưng cất sơ sài.

Các sản phẩm dầu tái chế từ các lò này thường được đóng chai, giả mạo các thương hiệu uy tín, rồi bán ra thị trường với giá vài chục ngàn đồng, thấp hơn hàng chính hãng rất nhiều. Đây là hiểm họa rất lớn cho nền kinh tế, đầu tiên là xe và thiết bị bị hư hỏng động cơ hay cháy nổ, kế đến là chuyện suy giảm doanh thu của các công ty dầu nhớt đàng hoàng.

Khi bàn về dầu nhớt giả, một số ý kiến thường nghiêng hẳn về một bên. Họ nói rằng dầu nhớt giả thường xảy ra ở các vùng nông thôn, nơi người dân không quan tâm đến chất lượng mà chỉ cần giá thật rẻ. Tuy vậy, vụ dầu nhớt giả nổi bật nhất là tháng 6-2025, công an TPHCM phát hiện vụ làm giả 220.000 chai nhớt hiệu Castrol, Motul, Honda và Yamaha được bán trên các hai nền tảng Shopee và Lazada.

Ước tính có đến 120.000 tiệm sửa xe nhỏ lẻ và cửa hàng bảo trì xe máy hiện đại tại Việt Nam. Đây là kênh phân phối các sản phẩm dầu nhớt chính hãng chất lượng cao, cũng là “mạng lưới thu gom phi chính thức” và cũng có thể là một trong những kênh chính yếu phát tán dầu nhớt, dầu bôi trơn giả.

“Mỏ dầu vỉa hè”

Nhưng chỉ cần bước qua lằn ranh trên, câu chuyện không còn là mảng màu đen kịt. Nếu được thu gom và xử lý đúng luật, dầu nhớt thải sẽ là nguồn tài nguyên khổng lồ. Cơ quan bảo vệ môi trường Mỹ ước tính, khi tái chế 1 gallon (khoảng 3,8 lít) dầu nhớt thải thì có thể thu được 2,5 lít dầu bôi trơn mới, thay vì cần đến 42 gallon dầu thô để sản xuất lượng tương đương, theo EPA.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các nghị định có liên quan quy định trách nhiệm mở rộng (EPR) của các hãng dầu nhớt. Từ ngày 1-1-2024, các hãng buộc phải thực hiện tỷ lệ tái chế bắt buộc là 15% tổng khối lượng sản xuất, nhập khẩu tại thị trường Việt Nam. Nếu doanh nghiệp không tự thực hiện hoặc thuê đơn vị tái chế chuyên chế chuyên nghiệp thì phải đóng phí cho Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam hỗ trợ việc tái chế.

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã tham gia và hình thành chu trình khép kín tái chế dầu nhớt thải. Một số đơn vị chỉ thực hiện dịch vụ tư vấn, cung cấp dịch vụ thu gom, vận chuyển và giải pháp tối ưu về xử lý dầu thải nguy hại cho các chủ cơ sở, gara và nhà máy. Số ít đơn vị đủ năng lực và công nghệ sẽ thực hiện công đoạn cuối, là chưng cất và thu hồi các sản phẩm từ dầu nhớt thải.

Các doanh nghiệp này không chỉ mang lại giải pháp cho các hãng dầu nhớt, mà còn cầu nối nghiên cứu khoa học công nghệ với các trường đại học. Bộ môn Hóa dầu thuộc Đại học Công nghiệp TPHCM đã cùng Công ty Nam Côn Sơn Tech phát triển hệ thống HDV-E tái chế nhớt thải thành dầu gốc. Chi phí đầu tư thấp với thời gian thu hồi vốn tối đa 1,5 năm, hiệu quả thu hồi sản phẩm dầu gốc 70-75%, dầu không có mùi khét, đáp ứng các tiêu chí mới nhất của tái chế dầu nhớt thải, theo trang namconson.vn.

Những thùng dầu nhớt thải trước các tiệm xe trên phố và những thảm dầu loang sậm màu bên cạnh dễ khiến người qua đường nghĩ tới chuyện dầu thải thấm vào đất, lãng phí và làm ô nhiễm môi trường hơn là chuyện chúng được tái chế một cách bài bản, có được một cuộc đời mới hữu ích. Nếu 130-140 triệu lít dầu nhớt thải ra thực sự được tái chế thì đây hẳn là một tài nguyên mới. Khi tình hình Trung Đông khiến giá dầu thô nhảy múa, tái chế 3,8 lít dầu thải để lấy 2,5 lít dầu gốc (RRBO) là bài toán hiệu quả kinh tế cao so với việc tinh chế từ dầu thô.

Ricky Hồ