Đào tạo song hành, thực học, thực nghiệp, chuyển dịch cơ cấu năng suất lao động tại Lai Châu

Lai Châu đang chuyển mình thành một trung tâm phát triển xanh, nhanh và bền vững của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Để hiện thực hóa mục tiêu tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt mức hai chữ số, tỉnh đã xác định các ngành động lực là công nghiệp năng lượng, chế biến khoáng sản và nông nghiệp công nghệ cao.

Chất lượng nguồn vốn nhân lực và tình trạng lãng phí lao động trẻ đặt ra nghịch lý giữa tiềm năng kinh tế và lãng phí nguồn nhân lực, đặc biệt là nhóm thanh niên từ 15 đến 24 tuổi. Ứng dụng mô hình đào tạo song hành thực học, thực nghiệp kết hợp với tư duy kinh tế vĩ mô là chìa khóa vàng để Lai Châu dịch chuyển cơ cấu năng suất, giải cứu lực lượng lao động trẻ và tạo ra sức bật tăng trưởng.

Nghịch lý lãng phí nguồn nhân lực trẻ và rào cản năng suất cơ cấu tại Lai Châu

Bức tranh kinh tế và lao động của nước ta nói chung và Lai Châu nói riêng hiện nay đang bộc lộ những mâu thuẫn sâu sắc giữa tiềm năng phát triển và thực trạng chất lượng việc làm. Theo thống kê về tình hình lao động, việc làm quý I năm 2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của cả nước ước tính đạt 53,6 triệu người. Mặc dù thu nhập bình quân tháng của người lao động tăng lên mức 9,0 triệu đồng, thị trường lao động vẫn đang chứng kiến một sự lãng phí tài nguyên nhân lực vô cùng nghiêm trọng. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15 đến 24 tuổi trên toàn quốc lên tới 8,86%, trong đó khu vực thành thị chiếm 10,7% và nông thôn là 7,8%.

Đáng báo động hơn cả là sự tồn tại của gần 1,6 triệu thanh niên không có việc làm và cũng không tham gia bất kỳ hình thức học tập hay đào tạo nào, chiếm tới 11,4% tổng số thanh niên, không tạo ra thặng dư kinh tế và đặt áp lực khổng lồ lên hệ thống an sinh xã hội. Bất cập còn lan rộng ra toàn bộ cấu trúc phân bổ lao động khi khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản vẫn đang kìm chân tới 13,3 triệu lao động nhưng lại có tới 380,9 nghìn người thiếu việc làm, cùng hơn 3,8 triệu người đang phải làm các công việc tự sản tự tiêu chủ yếu ở vùng nông thôn.

Tại Lai Châu, tình trạng thiếu việc, thất nghiệp ở độ tuổi thanh niên thể hiện rõ nét qua các chỉ số thống kê lao động việc làm. Tỉnh đang sở hữu một nguồn lực năng lượng khổng lồ với 131 dự án nguồn điện đã được phê duyệt chủ trương đầu tư và định hướng phát triển thêm 87 dự án với tổng công suất 15.856 MW. Chất lượng nguồn nhân lực chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Bảng lao động, việc làm và năng suất của tỉnh Lai Châu

Nguồn: Cục thống kê

GRDP bình quân đầu người của Lai Châu đã tăng lên mức 60,4 triệu đồng vào năm 2024, nhưng năng suất lao động chỉ đạt 129,3 triệu đồng trên một lao động, thấp hơn rất nhiều so với mức bình quân 221,9 triệu đồng của cả nước.

Nguyên nhân tụt hậu về năng suất nằm ở cơ cấu lao động bị bóp méo, khi có tới 87,49% lực lượng lao động tại Lai Châu làm việc trong khu vực phi chính thức, phần lớn người dân đang phải bám víu vào các công việc bấp bênh, tự sản tự tiêu trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp với giá trị gia tăng vô cùng thấp. Tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động của tỉnh cũng leo thang lên mức 3,92%. Hàng vạn thanh niên mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của nông nghiệp sinh nhai, thiếu việc làm và năng suất thấp chính là lực cản lớn nhất níu chân khát vọng tăng trưởng hai chữ số của địa phương.

Đào tạo song hành và chiến lược dịch chuyển cơ cấu lao động bứt phá

Để phá vỡ rào cản năng suất và đưa lực lượng lao động trẻ gia nhập thị trường, ngành giáo dục Lai Châu cần thực hiện cuộc cách mạng đào tạo song hành thực học, thực nghiệp, áp dụng nguyên tắc phân luồng trước phân loại và tuyển dụng trước tuyển sinh. Hệ thống giáo dục cần chủ động phân luồng học sinh ngay từ bậc phổ thông. Các tập đoàn năng lượng, các nhà máy thủy điện, điện gió, điện mặt trời và các ban quản lý dự án lưới điện trên địa bàn tỉnh Lai Châu cần trực tiếp ký hợp đồng tuyển dụng thanh niên ngay từ ngày đầu nhập học. Người học không chỉ mang tư cách sinh viên mà chính thức trở thành những người lao động dự bị, được chi trả lương thực tập và gắn chặt tương lai với một vị trí việc làm cụ thể trong nền kinh tế.

Mô hình đào tạo song hành vận hành dựa trên cấu trúc thời gian tinh gọn theo tỷ lệ chuẩn 70-20-10. Người học chỉ dành phần nhỏ thời lượng để học các kiến thức lý thuyết cốt lõi trên giảng đường và tương tác nhóm. Phần lớn thời lượng học tập diễn ra trực tiếp tại các công trường xây dựng trạm biến áp, các phòng điều khiển trung tâm của hệ thống nhà máy thủy điện đang vận hành hoặc tại các dự án đang thi công. Cọ xát trực tiếp với máy móc, công nghệ và kỷ luật lao động công nghiệp biến những thanh niên vốn quen với nông nghiệp tự sản tự tiêu thành những kỹ sư, công nhân kỹ thuật bậc cao thực thụ. Chiến lược mang tham vọng đưa lao động trẻ vào thị trường lao động sớm. Đưa hàng vạn thanh niên Lai Châu hòa nhập sớm vào môi trường công nghiệp chuyên nghiệp trực tiếp giảm thiểu số thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập.

Sức hút từ các chương trình đào tạo song hành với cam kết việc làm thu nhập cao tạo ra một luồng di cư lao động vĩ mô khổng lồ. Hàng triệu người trên cả nước, và hàng vạn lao động tại Lai Châu đang mắc kẹt trong tình trạng thiếu việc làm tại khu vực nông, lâm nghiệp sẽ được đào tạo lại và dịch chuyển sang khu vực công nghiệp, xây dựng và dịch vụ. Thanh niên rời bỏ thửa ruộng kém hiệu quả để khoác lên mình bộ đồng phục bảo hộ tại nhà máy điện giúp xóa bỏ nền kinh tế phi chính thức đang chiếm tới 87,49% lực lượng lao động tại Lai Châu, thiết lập một thị trường lao động chính quy minh bạch, có kỹ năng chuyên môn cao và đóng góp mạnh mẽ vào chuỗi cung ứng năng lượng quốc gia.

Chuyển đổi năng suất cơ cấu và bệ phóng tăng trưởng hai chữ số

Dưới lăng kính của lý thuyết kinh tế vĩ mô, sức mạnh của mô hình đào tạo song hành đối với mục tiêu tăng trưởng 10% của Lai Châu có thể được chứng minh qua mô hình tổng cầu của John Maynard Keynes và cơ chế hệ số nhân thu nhập. Theo mô hình Keynes, tổng sản lượng của một nền kinh tế được quyết định bởi phương trình tổng cầu, bao gồm chi tiêu tiêu dùng, chi tiêu đầu tư, chi tiêu chính phủ và xuất khẩu ròng. Khi áp dụng chiến lược đưa lao động trẻ gia nhập thị trường sớm mỗi năm thông qua con đường thực nghiệp, hệ thống sẽ tạo ra một cú sốc thu nhập dương, đóng vai trò như một nguồn chi tiêu tự định khổng lồ, trực tiếp kích thích phương trình tổng cầu của Lai Châu.

Sức mạnh thực sự làm nên sự bứt phá kinh tế nằm ở cơ chế hệ số nhân tiêu dùng. Những lao động trẻ, đặc biệt là những người chuyển dịch từ khu vực nông thôn làm công việc tự sản tự tiêu sang khu vực thành thị và công nghiệp với mức thu nhập ổn định, thường có xu hướng tiêu dùng cận biên ở mức rất cao. Nếu giả định xu hướng tiêu dùng cận biên của nhóm lao động này là 0,75, điều đó đồng nghĩa với việc họ dành bảy mươi lăm phần trăm thu nhập tăng thêm cho các hoạt động mua sắm hàng hóa thiết yếu, dịch vụ, nhà ở và giải trí. Theo công thức của Keynes, hệ số nhân thu nhập sẽ được tính bằng nghịch đảo của xu hướng tiết kiệm cận biên, cho ra kết quả bằng 4. Nhu cầu tiêu dùng khổng lồ phát đi những tín hiệu mạnh mẽ, thôi thúc các doanh nghiệp mở rộng quy mô đầu tư, từ đó tiếp tục tạo thêm việc làm mới, hình thành một vòng lặp tăng trưởng dương không ngừng.

Gia tăng tổng cầu này được hậu thuẫn vững chắc bởi sự dịch chuyển năng suất cơ cấu từ phía tổng cung. Khi lực lượng lao động tại Lai Châu thoát khỏi khu vực nông nghiệp có năng suất thấp trung bình chỉ 129,3 triệu đồng một người một năm và tình trạng làm công việc tự sản tự tiêu, để chuyển sang các ngành công nghiệp năng lượng công nghệ cao và dịch vụ hiện đại, năng suất trung bình của toàn nền kinh tế sẽ tăng vọt tiệm cận mức bình quân 221,9 triệu đồng của cả nước. Gia tăng đồng thời của sức mua bùng nổ nhờ lực kéo hệ số nhân Keynes và năng lực sản xuất vượt trội nhờ chuyển đổi năng suất cơ cấu sẽ hấp thụ hoàn toàn áp lực lạm phát, đảm bảo nền kinh tế mở rộng quy mô một cách thực chất và bền vững.

Mô hình đào tạo song hành, đưa lực lượng thanh niên tham gia kiến tạo giá trị thực tiễn là chìa khóa đưa nền kinh tế Lai Châu nói riêng và Việt Nam nói chung bứt phá ngoạn mục, hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng hai chữ số trong kỷ nguyên mới.

PGS.TS. Nguyễn Đình Th - Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường