Đánh thức 'mỏ vàng' từ di sản văn hóa

Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải (xã Tân Cương) là mô hình tiêu biểu trong gắn kết bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng. Ảnh: Kim Ngân

Biến lợi thế văn hóa thành sản phẩm du lịch

Tỉnh Thái Nguyên sở hữu một “kho báu” quý giá để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và kinh tế sáng tạo. Toàn tỉnh hiện có gần 1.200 di tích lịch sử văn hóa; trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt, 67 di tích cấp quốc gia, 323 di tích cấp tỉnh; cùng 336 lễ hội và 709 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 45 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được công nhận.

Trong tiến trình hội nhập và phát triển, văn hóa ngày càng được khẳng định là nguồn lực nội sinh quan trọng. Bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc được tôn trọng, gìn giữ và phát huy thông qua nhiều hoạt động kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch. Qua đó tạo thêm sinh kế cho người dân, mở rộng giao lưu văn hóa và góp phần nâng cao vị thế của địa phương.

Những năm gần đây, nhiều địa phương, đơn vị, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh đã chủ động giới thiệu đến du khách những nét đẹp văn hóa truyền thống của quê hương, dân tộc mình.

Nhờ vậy, di sản không chỉ tồn tại trong các hồ sơ kiểm kê hay những không gian trưng bày, mà hiện diện sinh động trong đời sống thường ngày. Mỗi câu chuyện về phong tục, tập quán, mỗi làn điệu dân ca hay nghi lễ truyền thống được chính người dân giới thiệu đã góp phần làm cho di sản trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn.

Không cần những khu nghỉ dưỡng sang trọng hay các đô thị sầm uất, nhiều du khách đến với Thái Nguyên vẫn ấn tượng bởi không gian văn hóa bản địa. Đó là những nếp nhà sàn thấp thoáng trong sương, tiếng đàn tính hòa cùng lời hát then, những câu chuyện về nguồn cội dân tộc được chính người dân kể lại. Chính sự chân thực ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng của du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng.

Nghi lễ mừng cơm mới là một trong những nét đẹp văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc ở Thái Nguyên.

Hát Then là một trong những di sản văn hóa tiêu biểu của đồng bào Tày, Nùng vùng Việt Bắc. Bên cạnh đó còn có lễ hội Cầu Mùa của người Sán Chí, hát Soọng Cô của người Sán Dìu, múa Tắc Xình của người Sán Chay, lễ cấp sắc của các dân tộc Tày, Nùng, Sán Dìu hay Tết nhảy lửa của người Dao. Mỗi di sản là một câu chuyện văn hóa độc đáo, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng các dân tộc.

Những giá trị ấy đang dần trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương. Với bản sắc riêng và tính độc đáo vốn có, các loại hình di sản tạo sức hút đối với du khách.

Khi được tham gia dệt vải, đan lát, chế biến món ăn truyền thống hay hòa mình vào các điệu hát, điệu múa dân gian, du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp trải nghiệm đời sống văn hóa của cộng đồng bản địa. Đây cũng là yếu tố tạo nên sự khác biệt của du lịch văn hóa so với nhiều loại hình du lịch khác.

Để di sản sống cùng cộng đồng

Khai thác giá trị di sản phục vụ phát triển du lịch chỉ thực sự bền vững khi đi đôi với bảo tồn và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Đó chính là giá trị cốt lõi của kinh tế di sản.

Thay vì chỉ được lưu giữ trong không gian bảo tồn, di sản được đưa trở lại đời sống, trở thành một phần của các hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội. Bởi nếu chỉ gìn giữ mà thiếu môi trường thực hành, trao truyền và kết nối với cộng đồng, nhiều giá trị văn hóa sẽ dần mai một theo thời gian.

Lễ hội Lồng tồng Ba Bể thu hút đông đảo du khách tham quan.

Trong hành trình phát triển du lịch di sản, cộng đồng địa phương giữ vai trò trung tâm. Họ vừa là người gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp giới thiệu những giá trị bản địa tới du khách thông qua các câu chuyện về lịch sử cư trú, phong tục tập quán và đời sống thường ngày.

Những trải nghiệm như làm nương, hái chè, đánh bắt thủy sản hay chế biến món ăn truyền thống đang trở thành điểm nhấn hấp dẫn của du lịch cộng đồng.

Nhờ phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa, nhiều bản làng từng khá yên ắng đã trở thành điểm đến được biết đến rộng rãi. Các điểm du lịch như Bản Quyên (Phú Đình), Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc, Cọn Poỏng (Ba Bể) ngày càng thu hút đông đảo du khách đến khám phá đời sống văn hóa bản địa.

Sự thay đổi ấy không chỉ tạo thêm nguồn thu nhập cho người dân mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào về những giá trị văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, Khu bảo tồn Làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải (Tân Cương) đã trở thành mô hình tiêu biểu trong việc gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch.

Bằng việc tái hiện đời sống văn hóa dân tộc Tày thông qua các nghi lễ, phong tục, trang phục, ẩm thực và không gian nhà sàn truyền thống, Thái Hải đã tạo dựng được thương hiệu riêng trên bản đồ du lịch Việt Nam. Thành công của mô hình này cho thấy khi di sản được khai thác đúng hướng, giá trị văn hóa hoàn toàn có thể chuyển hóa thành nguồn lực phát triển bền vững.

Nghi lễ mừng cơm mới là một trong những nét đẹp văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc ở Thái Nguyên.

Sự phát triển của du lịch cũng mở ra cơ hội đầu tư trở lại cho di sản. Nhiều di tích, lễ hội và loại hình văn hóa truyền thống được quan tâm tôn tạo, phục dựng, quảng bá và trao truyền cho thế hệ trẻ. Đây là minh chứng rõ nét cho mối quan hệ tương hỗ giữa bảo tồn và phát triển, giữa gìn giữ giá trị văn hóa với khai thác hiệu quả các tiềm năng kinh tế từ di sản.

Quan trọng hơn, kinh tế di sản đang góp phần thay đổi nhận thức của cộng đồng. Người dân ngày càng nhận rõ rằng di sản không chỉ là tài sản tinh thần do cha ông để lại mà còn là nguồn lực có thể tạo việc làm, nâng cao thu nhập và mở ra cơ hội phát triển lâu dài. Khi cộng đồng thực sự trở thành chủ thể bảo tồn, khai thác và hưởng lợi từ di sản, các giá trị văn hóa sẽ có điều kiện được lưu giữ bền vững hơn.

Mỗi di sản vì thế vừa là dấu tích của quá khứ, vừa là điểm chạm cảm xúc trong hành trình khám phá của du khách. Kinh tế di sản là quá trình khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch, đồng thời khơi dậy sức sống của văn hóa trong đời sống hiện đại. Đó cũng là cách để những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và đóng góp thiết thực vào sự phát triển của địa phương.

Phạm Ngọc Chuẩn