Đánh thức giá trị di sản, tạo đà phát triển bền vững

Điện Biên có 19 dân tộc, mỗi dân tộc mang một sắc thái văn hóa riêng biệt, tạo nên sự đa dạng và phong phú. Trong bối cảnh đó, công tác bảo tồn văn hóa không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ truyền thống mà còn trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch và các ngành dịch vụ liên quan. Sau 5 năm thực hiện nghị quyết, nhiều chỉ tiêu đề ra đã đạt và vượt. Nổi bật là việc hoàn thành 100% mục tiêu xếp hạng di tích với 35/35 di tích được công nhận, đồng thời bổ sung 8 di tích cấp tỉnh trong giai đoạn 2021 - 2025.

Hiện nay, tổng số hiện vật đang được lưu giữ quản lý tại Bảo tàng tỉnh, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ và Ban Quản lý di tích là 20.227 hiện vật gốc. Toàn tỉnh hiện có 22 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đạt 137,5% so với mục tiêu đề ra. Trong đó, có 2 di sản được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc kiểm kê di sản đã được triển khai ở 18/19 dân tộc. Các lễ hội, tập quán, nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn dân gian được phục dựng, góp phần làm sống lại không gian văn hóa đặc trưng của từng cộng đồng.

Người dân bản Che Căn, xã Mường Phăng giữ gìn nghề dệt vải.

Một trong những điểm sáng sau 5 năm thực hiện nghị quyết là việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch. Các hoạt động như: Lễ hội Hoa Ban, Hoa Anh Đào, hay các lễ hội truyền thống của dân tộc Thái, Mông, Lào… không chỉ phục vụ đời sống tinh thần của người dân mà còn trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc. Giai đoạn 2021 - 2025, toàn tỉnh đón trên 5,4 triệu lượt khách, tăng 83,06% so với giai đoạn 2016 - 2020; tổng doanh thu từ hoạt động du lịch ước đạt trên 9.400 tỷ đồng; riêng năm 2025 du lịch Điện Biên đón 1,45 triệu lượt khách, tổng doanh thu đạt 2.400 tỷ đồng.

Điển hình, ngày 2/4, UBND xã Thanh Yên tổ chức lễ công bố, trao và đón nhận quyết định chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với “Lễ Cúng bản của người Thái tỉnh Điện Biên”. Nhân dịp này, nghi lễ Cúng bản (Xên bản) của người Thái đen bản U Va cũng được phục dựng sinh động, tái hiện trọn vẹn không gian văn hóa truyền thống. Ông Nguyễn Văn Toản, Bí thư Đảng ủy xã Thanh Yên cho biết việc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ khẳng định giá trị đặc sắc của nghi lễ, mà còn mở ra hướng đi mới cho địa phương trong bảo tồn, phát huy di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa.

Công tác số hóa di sản cũng được đẩy mạnh, tạo bước tiến mới trong bảo tồn văn hóa. Tỉnh đã xây dựng hình ảnh 2D cho 383 hiện vật, 3D cho 90 hiện vật và triển khai tham quan ảo 3D tại 15 điểm di tích. Việc đầu tư, nâng cấp không gian trưng bày tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ trở thành điểm nhấn nổi bật, với 960 hiện vật tiêu biểu được số hóa 3D, tích hợp vào hệ thống phần mềm quản lý, tra cứu thông tin. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp lưu trữ lâu dài mà còn mở rộng khả năng tiếp cận di sản tới công chúng, đặc biệt là giới trẻ và du khách ở xa.

Bà Vũ Thị Tuyết Nga, Giám đốc Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ cho biết: Số hóa không chỉ là chuyển đổi lưu trữ mà còn tạo “đời sống mới” cho hiện vật trong môi trường số. Nhờ trưng bày trực tuyến, tham quan ảo và công nghệ 3D, hiện vật được tái hiện sinh động, giúp công chúng dễ tiếp cận và hiểu sâu giá trị lịch sử. Cách làm này cũng góp phần thu hút khách.

Một kết quả quan trọng khác là phát triển nghề truyền thống gắn với sản phẩm OCOP và du lịch. Tỉnh đã công nhận 8 nghề truyền thống, 1 làng nghề và 1 làng nghề truyền thống. Các nghề như làm giày thêu, tạo hoa văn trang phục, làm bánh truyền thống… không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành hàng hóa, tạo thu nhập cho người dân. Đây là minh chứng rõ nét cho việc biến di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế.

Công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực văn hóa cũng được chú trọng. Hơn 50 lớp tập huấn chuyên môn và truyền dạy văn hóa phi vật thể đã được tổ chức, góp phần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ và nghệ nhân. Đặc biệt, tỉnh đã có 41 cá nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, vượt 107,89% mục tiêu đề ra. Đây là lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ và truyền dạy văn hóa dân gian cho thế hệ trẻ.

Những kết quả đạt được là nền tảng quan trọng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới tư duy và cách làm để bảo tồn văn hóa đi vào chiều sâu, thực chất và bền vững hơn. Trong giai đoạn tới, Điện Biên cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường nguồn lực đầu tư, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, khuyến khích cộng đồng và doanh nghiệp cùng tham gia bảo tồn, khai thác di sản. Việc gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn với phát triển du lịch, kinh tế sáng tạo, cùng với ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số sẽ là hướng đi then chốt để nâng cao giá trị di sản. Từ nền tảng đã tạo dựng, Điện Biên hoàn toàn có cơ sở để “đánh thức” mạnh mẽ hơn nữa tiềm năng di sản, biến văn hóa thành nguồn lực nội sinh, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Thu Phương