Đánh thức di sản gốm men Chăm: Kỳ 2 - Nỗi lo 'chảy máu' cổ vật

Phóng viên Văn Hóa trao đổi với các nhà nghiên cứu về giá trị của gốm men Chăm

Văn hóa Chăm đa dạng và đặc sắc

Ông Nguyễn Long Biên, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa cho biết, hiện nay, đồng bào dân tộc Chăm sinh sống tập trung chủ yếu tại các tỉnh, thành phố thuộc khu vực Nam Trung Bộ và Nam Bộ như Khánh Hòa, Lâm Đồng, An Giang, kiến tạo nên một nền văn hóa đặc sắc trong trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam.

Dấu ấn văn hóa độc đáo này được thể hiện rõ nét qua hệ thống kiến trúc, điêu khắc với các đền tháp, phù điêu, tượng thờ cổ kính, cùng sự phong phú của phong tục tập quán, lễ hội, tín ngưỡng, ngôn ngữ, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn và các làng nghề truyền thống, đặc biệt là qua gốm men Chăm.

Trải dài dọc theo dải đất duyên hải miền Trung và Nam Bộ, dòng chảy văn hóa ấy vẫn được bảo tồn đậm nét qua các công trình kiến trúc kỳ vĩ như Khu di tích Mỹ Sơn, tháp Bằng An, Chiên Đàn, Khương Mỹ ở Quảng Nam; tháp Cánh Tiên, tháp Đôi, Dương Long, Bánh Ít tại Gia Lai; tháp Nhạn tại Đắk Lắk; tháp Bà Pô Nagar, cụm tháp Hòa Lai, Pô Klông Garai, Pô Rôme ở Khánh Hòa; hay cụm tháp Po Dam, Po Sha Inư tại Lâm Đồng và tháp cổ Bình Thạnh tại Tây Ninh.

Bên cạnh các di tích vật thể, những lễ hội truyền thống như Katê, Ramưwan, Ramadhan, cùng không gian văn hóa tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng hay các Thánh đường Hồi giáo tại An Giang từ lâu đã trở thành những điểm đến tâm linh, văn hóa hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế.

Nghệ thuật làm gốm Chăm

Không dừng lại ở đó, nét tinh hoa của đồng bào Chăm còn kết tinh trong các nghề thủ công truyền thống như dệt vải, đóng thuyền, kim hoàn, và đặc biệt là nghệ thuật làm gốm Chăm độc đáo - di sản đã được UNESCO chính thức ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của thế giới ngày 29.11.2022 tại thủ đô Rabat, Vương quốc Maroc.

“Khoảng trống” công tác bảo tồn, phát huy giá trị

Theo ghi nhận của phóng viên Văn Hóa, hiện nay, báu vật gốm men Chăm đang được lưu giữ qua hai kênh chính có phần đối lập. Một bên là hệ thống bảo tàng công lập chính quy, trải dài từ các tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên ra đến các bảo tàng lớn tại Hà Nội, TP.HCM, Cần Thơ.

Bên còn lại được lưu giữ thông qua các bộ sưu tập tư nhân tên như Lâm Dũ Sênh (Quảng Ngãi), Nguyễn Ngọc Tám (Gia Lai), Thái Hùng Lâm (Lâm Đồng), hay Nguyễn Ngọc Ẩn và Mẫu Phong Sơn…

ThS. Lê Xuân Lợi, nhà nghiên cứu văn hóa Chăm chia sẻ, nhiều cuộc khai quật khảo cổ lớn tại An Nhơn (Bình Định) đã thu về hàng vạn hiện vật và mảnh vỡ đắt giá, tạo cơ sở khoa học vững chắc để so sánh, xác lập niên đại cũng như giải mã kỹ thuật chế tác đỉnh cao của nghệ nhân Chăm xưa.

Thậm chí, các bảo tàng khu vực Tây Nguyên đã xuất sắc sưu tầm, bảo quản được những bộ "ché thiêng" nguyên vẹn - những báu vật còn giữ nguyên được lớp men bóng bẩy và vẹn nguyên câu chuyện văn hóa tâm linh giao thoa giữa miền xuôi và miền ngược. Hàng loạt hội thảo mang tầm quốc tế, quốc gia cũng được tổ chức để tôn vinh dòng gốm đặc sắc này.

Hiện vật gốm men Chăm cổ

Tuy nhiên, công tác bảo tồn gốm men Chăm hiện tại đang đối mặt với những khoảng trống. Nhiều hiện vật thuộc hàng quý hiếm, thậm chí là độc bản, hiện vẫn nằm rải rác trong dân gian hoặc chìm lấp trong các bộ sưu tập tư nhân mà chưa từng được kiểm kê khoa học.

Sự "khuyết danh" trên giấy tờ này chính là kẽ hở dẫn đến tình trạng buôn bán tự phát, khiến những báu vật quốc gia có nguy cơ "chảy máu", thất thoát ra nước ngoài mà không cách nào kiểm soát. "Có hiện tượng xâm hại, thất thoát cổ vật, buôn bán tự phát và thiếu hệ thống dữ liệu khoa học trong công tác kiểm kê, số hóa, bảo tồn loại hình di sản này.", ThS. Lê Xuân Lợi cho hay.

Đáng buồn hơn, không chỉ ngoài thực địa, ngay cả trong bảo tàng, những báu vật gốm men Chăm cũng chưa thực sự an toàn. Khí hậu nóng ẩm cùng điều kiện bảo quản chưa đạt chuẩn ở một số nơi khiến lớp men quý - yếu tố làm nên giá trị độc đáo của dòng gốm này - lặng lẽ bong tróc, phong hóa theo thời gian. Mỗi vết nứt, mỗi mảng men mất đi cũng đồng nghĩa với một phần giá trị di sản đang dần biến mất.

Đi cùng với sự tàn phá của tự nhiên là sự nghèo nàn trong tư duy trưng bày. Lối tư duy "xếp hàng hiện vật" theo kiểu tĩnh lặng, thiếu tương tác tại các bảo tàng hiện nay mới chỉ cho công chúng thấy "cái xác" của đất nung vô hồn. Nó chưa thể kể lại câu chuyện lịch sử sống động, hào hùng về một hải trình kết nối giao thương sầm uất giữa biển xanh và đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ năm xưa.

Các sản phẩm gốm Chăm Bàu Trúc ngày nay

Khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên vốn là cái nôi, là vùng phân bố chính của gốm men Chăm, nhưng trớ trêu thay, đây lại là nơi công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị lộ rõ nhiều bất cập nhất.

Từ những trăn trở trước thực trạng di sản bị tổn thương, các chuyên gia văn hóa cho rằng, việc đẩy mạnh nghiên cứu, bảo tồn phát huy giá trị gốm men Chăm lúc này là cấp thiết.

Đó không chỉ là nỗ lực gìn giữ một dòng di sản đặc sắc trước nguy cơ mai một, mà còn là bước đi quan trọng để tạo nền tảng cho phát triển du lịch văn hóa bền vững, lan tỏa giáo dục di sản và khơi dậy ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng trước khi quá muộn.

(Còn tiếp)

XUÂN HƯỚNG