'Đánh thức' cảng thị cổ Trung Phường

Di tích khảo cổ học Trung Phường (đã được xếp hạng di tích khảo cổ học cấp tỉnh năm 2006). Ảnh: QUỐC TUẤN

Không gian di sản cảng thị đặc sắc

Theo các kết quả nghiên cứu khảo cổ học và sử học, giới nghiên cứu nhận định có thể vào các thế kỷ đầu Công nguyên, khu vực Trung Phường đã hình thành một thương cảng quan trọng nằm trên tuyến hàng hải quốc tế kết nối Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương.

Từ nơi đây, các thương nhân Ấn Độ, Trung Hoa và nhiều quốc gia khác đã mang theo hàng hóa, tri thức, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa đến với vùng đất Lâm Ấp xưa.

Nơi đây cũng được xem là một trong những địa điểm Phật giáo xuất hiện sớm nhất ở miền Trung, gắn liền với dấu tích ngôi chùa cổ Trung Phường có lịch sử gần 2.000 năm.

Điều đó cho thấy Trung Phường không đơn thuần là một bến cảng, song hành với Hội An, là nơi hội tụ của thương mại quốc tế, giao lưu văn hóa Đông - Tây; đồng thời cũng là cửa ngõ kết nối vương quốc Chămpa với thế giới bên ngoài trong nhiều thế kỷ.

Theo TS. Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng), các kết quả điều tra khảo cổ năm 2023 đã bổ sung nhiều phát hiện mới, góp phần nhận diện rõ hơn mối quan hệ hữu cơ giữa vùng hậu phương lưu vực Thu Bồn với khu vực cửa biển Trung Phường; qua đó khẳng định vai trò của Trung Phường như cửa ngõ hàng hải kết nối mạng lưới kinh tế nội địa với thương mại quốc tế.

Do đó, cần tiếp cận Trung Phường như một không gian di sản cảng thị, trong đó giá trị của di sản không chỉ nằm ở từng di tích hay hiện vật riêng lẻ, mà được hình thành từ mối liên kết giữa các địa điểm khảo cổ, hệ thống sông ngòi, cảnh quan cửa biển và các lớp trầm tích văn hóa.

Theo nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng (nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm), liên quan đến việc “hồi sinh” cảng thị cổ Trung Phường cần đăng ký đề tài nghiên cứu khoa học với Sở Khoa học và Công nghệ để có thêm nguồn lực và căn cứ triển khai bài bản.

Không gian bờ biển còn hoang sơ ở xã Duy Nghĩa. Ảnh: QUỐC TUẤN

“Vốn quý” làng chài ven biển

Các đơn vị liên quan cùng chung nhận định, giá trị của Trung Phường không nằm ở khả năng tái hiện quy mô lớn hay cạnh tranh trực tiếp với các điểm đến di sản đã định hình thương hiệu, mà nằm ở khả năng tái hiện có cơ sở khoa học một không gian lịch sử giàu ý nghĩa nhưng ít còn dấu tích trực quan; đồng thời kết nối không gian đó với cảnh quan và đời sống cộng đồng đang thực sự tồn tại.

Theo đại diện Công ty TNHH Adventure Ocean, đơn vị đang nghiên cứu đầu tư dự án hơn 38ha không chỉ hướng tới mục tiêu kinh tế, mà còn kiến tạo cho Trung Phường không gian phát triển hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo.

Ý tưởng của đơn vị là từng bước hình thành hệ sinh thái văn hóa - du lịch, với không gian tái hiện hình ảnh thương cảng, khu trải nghiệm văn hóa làng chài, không gian tổ chức hoạt động nghệ thuật, chương trình thực cảnh… bên cạnh khu nghỉ dưỡng, lưu trú, dịch vụ.

Ông Nguyễn Sự (nguyên Bí thư Thành ủy Hội An) cho rằng, lợi thế lớn của Duy Nghĩa là còn vệt biển hoang sơ, cùng quần thể ngư dân với đời sống văn hóa phong phú.

Nếu muốn đánh thức du lịch gắn với cảng thị cổ Trung Phường thì địa phương quy hoạch phải giữ lại làng chài gắn với không gian đô thị biển. Đồng thời, cần liên kết chặt chẽ với Hội An Đông để khai thác nguồn khách đông đảo ở khu vực rừng dừa Bảy Mẫu.

Theo TS. Lưu Anh Rô (Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng), nếu muốn phát triển du lịch cộng đồng, trước hết xã Duy Nghĩa phải nâng cấp tuyến đường chính kết nối vào làng Trung Phường và nạo vét Cửa Khe.

Cùng với đó, nghiên cứu thành lập nhà trưng bày nghề cá, thuyền thúng tái hiện mô hình chiến thuyền trong quá khứ để tạo ra điểm nhấn thu hút du khách tham quan, trải nghiệm.

Ông Cao Trí Dũng (Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng) nhận định, “trải nghiệm làng chài” là sản phẩm có tính khác biệt có thể kết nối vào tour trải nghiệm chuỗi làng nghề của Hội An.

Ngay từ bây giờ địa phương phải định vị nguồn khách phù hợp với sản phẩm, từ đó liên kết nhà đầu tư, đơn vị lữ hành thiết lập tour với các điểm đến đã nổi tiếng như Cù Lao Chàm - Trung Phường, rừng dừa Bảy Mẫu - Trung Phường… thì mới tạo được nguồn khách thường xuyên, bền vững.

Trong khi đó, TS. Lê Thị Mai (Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng) khuyến nghị, cần sớm lập bản đồ khoanh vùng khảo cổ học dưới lòng đất và lòng sông ở khu vực Trung Phường kết hợp nghiên cứu bờ kè xanh chắn sóng, vừa thích ứng biến đổi khí hậu đồng thời là hạ tầng du lịch kết nối cộng đồng.

“Chợ quê An Lương, Nồi Rang, bến sông, âu thuyền, cảng cá An Lương là những chất liệu đặc sắc để tái hiện lại không gian giao thương sống động của Trung Phường xưa, tạo ra tour trải nghiệm cảng thị độc đáo thu hút khách”, TS. Lê Thị Mai nói.

Tại tọa đàm “Bảo tồn và phát huy giá trị cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng đông nam Đà Nẵng” diễn ra ngày 15/7, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Anh Thi cho rằng, điều chúng ta hướng tới với Trung Phường không chỉ là bảo tồn một địa điểm khảo cổ, mà xây dựng thành không gian văn hóa sống, nơi lịch sử tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ của khoa học, giáo dục, du lịch và sáng tạo. Cơ quan chức năng phải phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Ở đó, người dân không chỉ là người gìn giữ di sản mà còn là người kể câu chuyện của di sản, người sáng tạo các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng gắn với cảng thị cổ và là người trực tiếp được hưởng lợi từ quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị ấy.

QUỐC TUẤN