Đại hội XIV của Đảng: Tầm nhìn chiến lược và đột phá cho sự phát triển quốc gia dựa trên tri thức

Khi các động lực tăng trưởng truyền thống dần cạn kiệt dư địa, khoa học giáo dục, công nghệ mới, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là những lựa chọn mang tính lý trí mà đã là điều kiện tiên quyết, là "công tắc sinh tồn" để Việt Nam thực hiện khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hướng tới tăng trưởng chất lượng hai con số một cách bền vững và tự chủ.

Tổng Bí thư Tô Lâm trình bày Báo cáo về các Văn kiện Đại hội tại phiên khai mạc Đại hội XIV của Đảng.

Từ góc nhìn của đội ngũ trí thức trẻ, đặc biệt là các nhà khoa học đang công tác trong hệ thống giáo dục đại học, viện nghiên cứu và các doanh nghiệp công nghệ tại Hà Nội, Đại hội XIV được kỳ vọng không chỉ dừng lại ở việc xác lập tầm nhìn chiến lược, mà quan trọng hơn là phải kiến tạo những chuyển biến thực chất về thể chế, tư duy, đặc biệt là hành động. Biến khoa học, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực thành động lực cốt lõi cho phát triển.

Chuyển mạnh từ tuyên ngôn chính sách sang năng lực thực thi quốc gia

Một trong những kỳ vọng mang tính nguyên tắc của giới trí thức đối với Đại hội XIV là sự nhất quán và quyết liệt trong việc định vị khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là trụ cột trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia. Thực tế, quan điểm này đã nhiều lần được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh trong các phát biểu, là “động lực then chốt của tăng trưởng”. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở tuyên ngôn chính sách, mà nằm ở năng lực hiện thực hóa các chủ trương đó vào thực tiễn.

Do đó, kỳ vọng đặt ra là Đại hội XIV sẽ đưa ra các quyết sách để thúc đẩy sự chuyển dịch mô hình rõ rệt: từ việc xem khoa học công nghệ là lĩnh vực hỗ trợ sang coi đây là năng lực trọng tâm, cốt lõi của nền kinh tế tri thức và hệ thống quản trị quốc gia. Điều này đòi hỏi chiến lược tập trung nguồn lực vào các công nghệ then chốt như: Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), an ninh mạng, công nghệ giáo dục (EdTech), Vật liệu mới, Bán dẫn, Lượng tử, Khoa học vũ trụ thay vì dàn trải nguồn lực đầu tư.

Trong bối cảnh đó, vai trò của các trường đại học, đặc biệt là các trường đại học trọng điểm cần được tái định vị. Các cơ sở giáo dục này không chỉ đơn thuần là nơi đào tạo nhân lực, mà phải trở thành các "trung tâm tri thức", phát triển thành các “đại học tinh hoa” và "hạt nhân đổi mới sáng tạo", kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu hàn lâm, ứng dụng thực tiễn và phục vụ cộng đồng.

Chuyển mạnh từ quản lý quy trình sang quản trị dựa trên kết quả đầu ra

Đối với những nhà khoa học trẻ, một điểm nghẽn cần được tháo gỡ trong Đại hội XIV là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ việc hoàn thiện thể chế sang tổ chức thực thi, hành động quyết liệt. Việt Nam không thiếu các chủ trương, nghị quyết đúng đắn về phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhưng khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn thực thi vẫn còn tồn tại.

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội

Kỳ vọng của giới trí thức là Đại hội XIV sẽ tạo ra bước ngoặt trong tư duy quản trị khoa học. Chuyển mạnh từ cơ chế quản lý dựa trên quy trình, thủ tục sang quản trị dựa trên hiệu quả, sản phẩm và tác động xã hội. Việc đánh giá năng lực của nhà khoa học, giảng viên không nên bó hẹp trong số lượng công bố khoa học (publications), các báo cáo trên giấy mà phải đa chiều dựa trên khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn của địa phương và ngành và tạo ra những tác động thay đổi tích cực.

Song song với đó là sự cần thiết của một cơ chế tài chính linh hoạt, cho phép chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong nghiên cứu, khuyến khích mô hình hợp tác công - tư (PPP) và cơ chế đặt hàng nghiên cứu gắn liền với nhu cầu phát triển cụ thể. Đối với các trường đại học công lập, đó là quyền tự chủ thực chất trong đầu tư khoa học công nghệ và tổ chức nghiên cứu là điều kiện tiên quyết để tri thức không chỉ nằm trong thư viện mà phải chuyển hóa thành những giá trị, nguồn lực phát triển.

Coi sự phát triển con người toàn diện là nền tảng cho tự chủ chiến lược về khoa học công nghệ

Có một sự đồng thuận sâu sắc trong các quan điểm chỉ đạo rằng, tự chủ công nghệ phải bắt đầu từ phát triển toàn diện nguồn lực con người. Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là sản phẩm của tư duy sáng tạo bậc cao và năng lực thích ứng và giải quyết vấn đề linh hoạt của con người. Do đó, Đại hội XIV cần đặt mục tiêu phát triển con người toàn diện vào trung tâm của chiến lược khoa học và công nghệ.

PGS.TS Trần Thành Nam: Kỳ vọng của giới trí thức là Đại hội XIV sẽ tạo ra bước ngoặt trong tư duy quản trị khoa học. Nguồn: vista.gov.vn

Trong bối cảnh mới, giáo dục đại học, đặc biệt là khối trường sư phạm như Trường Đại học Giáo dục, mang sứ mệnh đặc biệt. Chúng ta không chỉ đào tạo nhân lực có kỹ năng kỹ thuật, mà phải hình thành thế hệ công dân có tư duy phản biện, năng lực số, ý thức đạo đức và trách nhiệm xã hội trong kỷ nguyên số. Giáo dục phải hướng tới việc trao cho người học năng lực tư duy sâu, năng lực tự chủ, tự định hướng trước AI và học tập suốt đời.

Kỳ vọng đặt ra là các chính sách của Đại hội sẽ tạo ra môi trường minh bạch để thu hút và trọng dụng nhân tài, dựa trên năng lực thực tế và sự cống hiến, thay vì các tiêu chuẩn mang tính hình thức. Đây là yếu tố then chốt để “thu hút” và "giữ chân" cũng như phát huy tiềm năng của đội ngũ trí thức trẻ.

Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn kết “3 nhà” hiệu quả

Cuối cùng, Đại hội XIV cần có những định hướng mang tính chiến lược để thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, trong đó mối liên kết giữa “Nhà nước - Nhà trường, Viện nghiên cứu - Doanh nghiệp” phải trở thành dây chuyền hoạt động nhịp nhàng. Mã DNA cho phát triển trong đó các trường đại học trọng điểm cần được trao rõ sứ mệnh là hạt nhân, là động lực của hệ sinh thái này.

Đối với các trường đào tạo giáo viên, đổi mới sáng tạo trong khoa học công nghệ có ý nghĩa nhân rộng điển hình. Nếu không đổi mới mạnh mẽ từ khâu đào tạo giáo viên, nâng cao năng lực số và năng lực nghiên cứu cho đội ngũ này, khoa học công nghệ sẽ khó đi sâu vào nền giáo dục phổ thông - nơi nền tảng nhân lực quốc gia được gieo mầm và xây dựng.

Đội ngũ trí thức trẻ kỳ vọng Đại hội XIV sẽ tạo cơ chế để các trường đại học trở thành "môi trường thực nghiệm" cho các chính sách mới, công nghệ mới, các mô hình đào tạo tiên tiến, từ đó lan tỏa giá trị ra toàn xã hội.

Đại hội XIV được kỳ vọng sẽ mở ra kỷ nguyên mới, nơi khoa học, công nghệ và phát triển con người toàn diện thực sự trở thành thước đo năng lực cạnh tranh cốt lõi của quốc gia. Với tư cách là những nhà giáo và nhà khoa học, chúng tôi nhận thức rõ rằng kỳ vọng ấy đi liền với trách nhiệm của mỗi cá nhân.

Bên cạnh niềm tin vào các quyết sách của Đảng, giới trí thức trẻ cam kết sẽ chủ động đổi mới từ tư duy đến hành động, dám đổi mới, dám làm khác, dám thất bại và làm lại để đóng góp trí tuệ và công sức từ giảng đường, phòng thí nghiệm để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Đó là cam kết của đội ngũ tri thức cho những khát vọng 100 năm.

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội