Đại biểu Quốc hội trước yêu cầu nâng chuẩn năng lực

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều biến đổi sâu sắc của kinh tế, công nghệ và môi trường toàn cầu, yêu cầu nâng cao chất lượng đại biểu dân cử ngày càng trở nên cấp thiết. Bên cạnh bản lĩnh chính trị và sự gắn bó với cử tri, các năng lực như tri thức chuyên sâu, tư duy dữ liệu và tầm nhìn toàn cầu đang trở thành những yếu tố quan trọng để Quốc hội nâng cao chất lượng quyết sách quốc gia.

Trước thềm bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031, TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà đã chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam về kỳ vọng đối với vai trò của đại biểu trong giai đoạn mới.

Khi tri thức chuyên sâu trở thành lợi thế

Thế giới đang bước vào một giai đoạn phát triển dựa ngày càng nhiều vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Những chuyển động này không chỉ làm thay đổi cách thức sản xuất, quản trị và cạnh tranh của các quốc gia, mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với các thiết chế hoạch định chính sách. Trong bối cảnh đó, việc tăng cường sự tham gia của các đại biểu có tri thức chuyên sâu trong các lĩnh vực như khoa học – công nghệ, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo hay chuyển đổi năng lượng trở thành một xu hướng tất yếu.

Vấn đề này không đơn thuần là câu chuyện cơ cấu đại biểu. Quan trọng hơn, nó liên quan trực tiếp đến năng lực hoạch định và giám sát chính sách của cơ quan lập pháp. Khi Quốc hội thảo luận và ban hành các đạo luật liên quan đến những lĩnh vực có hàm lượng tri thức cao, sự hiện diện của các đại biểu am hiểu chuyên môn sẽ giúp quá trình lập pháp trở nên khoa học và thực chất hơn.

Những lĩnh vực như kinh tế số, chuyển đổi năng lượng hay đổi mới sáng tạo có một đặc điểm chung: tốc độ biến đổi nhanh, chịu tác động mạnh từ các xu hướng toàn cầu và chứa đựng nhiều yếu tố kỹ thuật phức tạp.

Trong các cuộc thảo luận nghị trường, đại biểu có chuyên môn sâu có thể giúp làm rõ những khía cạnh kỹ thuật của chính sách, từ đó góp phần nâng cao chất lượng lập pháp. Không chỉ vậy, họ còn có khả năng nhận diện sớm các rủi ro thể chế hoặc những hệ quả dài hạn có thể phát sinh từ một chính sách mới.

Ở một góc độ khác, sự tham gia của các chuyên gia trong cơ quan lập pháp còn giúp tăng cường kết nối giữa thế giới chính sách với cộng đồng khoa học và doanh nghiệp. Trong nền kinh tế tri thức, nhiều quyết sách lớn cần được hình thành trên cơ sở tham vấn rộng rãi và dựa trên bằng chứng khoa học. Đại biểu có nền tảng chuyên môn sâu vì thế có thể đóng vai trò như một cầu nối tri thức, đưa các kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn từ hoạt động đổi mới sáng tạo vào quá trình xây dựng chính sách.

Tuy nhiên, tri thức chuyên môn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được kết hợp với bản lĩnh chính trị và tư duy lập pháp. Đại biểu Quốc hội không chỉ là chuyên gia trong lĩnh vực của mình, mà còn phải có khả năng chuyển hóa tri thức chuyên ngành thành các khuôn khổ thể chế phù hợp với định hướng phát triển quốc gia. Khi tri thức chuyên sâu gắn kết với tầm nhìn chính sách và trách nhiệm đại diện, nghị trường sẽ có thêm những tiếng nói vừa giàu chuyên môn vừa giàu tính thực tiễn.

Năng lực toàn cầu

Cùng với yêu cầu về tri thức chuyên môn, nhiều năng lực từng được xem là kỹ năng hỗ trợ đang dần trở thành nền tảng quan trọng đối với đại biểu dân cử. Trong đó, năng lực ngoại ngữ, khả năng đọc hiểu dữ liệu và tư duy toàn cầu ngày càng được nhắc đến như những tiêu chí cần thiết trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Trước hết, ngoại ngữ mở ra khả năng tiếp cận trực tiếp với kho tri thức quốc tế. Trong quá trình xây dựng pháp luật và hoạch định chính sách, nhiều mô hình quản trị, kinh nghiệm lập pháp hay chuẩn mực quốc tế được công bố bằng tiếng Anh hoặc các ngôn ngữ phổ biến khác. Nếu phụ thuộc hoàn toàn vào các bản dịch trung gian, đại biểu có thể gặp hạn chế trong việc nắm bắt đầy đủ tinh thần của chính sách cũng như thực hiện so sánh quốc tế.

Ở cấp độ cao hơn, năng lực ngoại ngữ còn giúp nâng cao hiệu quả tham gia của đại biểu trong các diễn đàn nghị viện quốc tế. Khi có khả năng trao đổi trực tiếp với các nghị sĩ và chuyên gia nước ngoài, đại biểu có thêm cơ hội cập nhật xu hướng quản trị mới, chia sẻ kinh nghiệm lập pháp và đóng góp vào các sáng kiến hợp tác nghị viện.

Bên cạnh đó, quá trình ra quyết định chính sách ngày nay ngày càng dựa nhiều hơn vào bằng chứng và dữ liệu. Các báo cáo kinh tế – xã hội, phân tích ngân sách hay đánh giá tác động chính sách đều chứa đựng lượng thông tin lớn và phức tạp. Một đại biểu có khả năng đọc hiểu dữ liệu, phân tích xu hướng và đánh giá các mô hình dự báo sẽ có điều kiện tham gia sâu hơn vào các cuộc thảo luận quan trọng về phát triển kinh tế – xã hội.

Năng lực dữ liệu không chỉ giúp đại biểu hiểu rõ hơn về thực trạng, mà còn giúp họ đặt ra những câu hỏi chính sách có chiều sâu. Trong các phiên thảo luận ngân sách, giám sát chương trình phát triển hay xây dựng chiến lược quốc gia, khả năng phân tích thông tin định lượng có thể giúp nâng cao tính thuyết phục của các lập luận và đề xuất.

"Nâng cao chất lượng đại biểu không chỉ là câu chuyện cơ cấu, mà còn là yêu cầu tất yếu để Quốc hội thích ứng với những chuyển động nhanh của khoa học – công nghệ, kinh tế số và hội nhập quốc tế".

Cùng với đó, tư duy toàn cầu giúp đại biểu nhìn nhận các vấn đề của Việt Nam trong mối tương quan với những xu hướng lớn của thế giới. Những thách thức như biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng, an ninh phi truyền thống hay sự phát triển của kinh tế số đều có tính chất xuyên biên giới. Việc đặt các vấn đề trong bối cảnh quốc tế giúp quá trình hoạch định chính sách trở nên toàn diện và có tầm nhìn dài hạn hơn.

Dẫu vậy, các năng lực này không thể thay thế những phẩm chất cốt lõi của đại biểu dân cử như bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ và sự gắn bó với cử tri. Ngược lại, khi được kết hợp hài hòa với những phẩm chất truyền thống của người đại diện sẽ giúp đại biểu vừa giữ vững định hướng phát triển của đất nước, vừa chủ động tiếp cận các chuẩn mực quản trị hiện đại của thế giới.

Củng cố niềm tin cử tri từ hiệu quả hoạt động

Trong mọi hệ thống dân chủ đại diện, niềm tin của cử tri luôn gắn liền với chất lượng hoạt động của các cơ quan dân cử. Khi người dân cảm nhận được rằng tiếng nói của mình được lắng nghe và phản ánh trong các quyết sách quốc gia, sự gắn kết giữa xã hội và thiết chế chính trị sẽ được củng cố.

Để các đại biểu thực sự trở thành cầu nối giữa ý chí của nhân dân và các quyết sách phát triển, trước hết cần nâng cao chất lượng đại diện thông qua việc củng cố mối liên hệ thực chất với cử tri. Hoạt động tiếp xúc cử tri không nên chỉ dừng ở những cuộc gặp mang tính định kỳ, mà cần trở thành một quá trình tương tác thường xuyên và đa chiều.

"Khi tri thức chuyên sâu, năng lực toàn cầu và trách nhiệm đại diện được kết hợp hài hòa, Quốc hội và các cơ quan dân cử sẽ ngày càng gần dân, sát thực tiễn và đóng góp hiệu quả hơn cho sự phát triển bền vững của đất nước".

Trong xã hội hiện đại, các nhóm lợi ích xã hội ngày càng đa dạng. Đại biểu cần chủ động lắng nghe, phân tích và chắt lọc ý kiến từ nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội, từ người lao động, doanh nghiệp đến giới trí thức và các nhóm yếu thế. Khi những vấn đề của đời sống được phản ánh trung thực vào các diễn đàn nghị trường, chính sách sẽ có điều kiện bám sát thực tiễn hơn.

Bên cạnh đó, một đại biểu hiệu quả không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt nguyện vọng của cử tri. Quan trọng hơn, họ phải có khả năng chuyển hóa những vấn đề xã hội thành các sáng kiến chính sách cụ thể. Điều này đòi hỏi đại biểu tham gia tích cực vào quá trình xây dựng chương trình nghị sự, đề xuất sáng kiến lập pháp, chất vấn và giám sát hoạt động của các cơ quan quản lý.

Khi tiếng nói của cử tri được thể hiện rõ ràng trong các quyết định chính sách, niềm tin xã hội sẽ được củng cố một cách bền vững. Người dân không chỉ theo dõi hoạt động của Quốc hội như một sự kiện chính trị, mà còn nhìn thấy trong đó những vấn đề gắn với đời sống hàng ngày của mình.

Một yếu tố quan trọng khác là tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình của đại biểu. Trong điều kiện xã hội thông tin phát triển mạnh, cử tri ngày càng có nhu cầu theo dõi và đánh giá hoạt động của người đại diện. Việc công khai quan điểm chính sách, báo cáo kết quả hoạt động và phản hồi kịp thời các kiến nghị của người dân sẽ giúp tăng cường sự gắn kết giữa đại biểu và cử tri.

Trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội và thách thức, yêu cầu nâng cao chất lượng đại biểu dân cử trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Khi tri thức chuyên sâu, năng lực toàn cầu và trách nhiệm đại diện được kết hợp hài hòa, Quốc hội và các cơ quan dân cử sẽ ngày càng gần dân, sát thực tiễn và đóng góp hiệu quả hơn cho sự phát triển bền vững của đất nước.

TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà

TS. Phạm Hoàng Mạnh Hà