Đại biểu Quốc hội: Người dân cần cảnh báo nơi sẽ ngập, không phải thông số xả hồ

Nội dung trên được đại biểu Quốc hội Trần Mạnh Huy (Đoàn Đà Nẵng) nhấn mạnh khi thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật có liên quan đến thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, chiều 12/8.

Đại biểu Quốc hội Trần Mạnh Huy.

Góp ý vào quy định liên quan quy định vận hành liên hồ chứa theo “thời gian thực”, ông Huy cho rằng không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật. Nếu được thiết kế đúng, đây phải là bước chuyển từ vận hành nội bộ theo quy trình tương đối tĩnh sang quản trị rủi ro toàn lưu vực dựa trên dữ liệu động.

Qua khảo sát thực tế tại lưu vực Vu Gia - Thu Bồn (TP Đà Nẵng), đại biểu nhận định điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc từng hồ vận hành ra sao, mà ở chỗ dữ liệu chưa được kết nối đủ nhanh để dự báo tác động tới hạ du.

“Các lưu vực có thể có đặc điểm và ngưỡng vận hành khác nhau nhưng không thể hình thành những ‘ốc đảo dữ liệu’, mỗi nơi một chuẩn, một cách hiểu khác nhau về thời gian thực. Dữ liệu không thiếu, chủ hồ có dữ liệu vận hành, cơ quan khí tượng có dữ liệu dự báo mưa, địa phương có dữ liệu phục vụ ứng phó. Nhưng điểm nghẽn là các nguồn này chưa kết nối đủ để hỗ trợ dự báo, vận hành và cảnh báo sớm cho vùng hạ du“, ông Huy nói.

Đại biểu TP Đà Nẵng cho rằng cần thiết lập cơ chế liên thông dữ liệu giữa hệ thống quản lý tài nguyên nước, khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai. Qua đó, đại biểu cho rằng phải biến dữ liệu vận hành liên hồ thành đầu vào kịp thời cho công tác dự báo, cảnh báo sớm và ứng phó.

Từ thực trạng này, đại biểu Trần Mạnh Huy đề xuất luật hóa 3 nguyên tắc.

Thứ nhất, luật hóa nguyên tắc dữ liệu “thời gian thực”. Theo đó, dữ liệu phục vụ vận hành liên hồ phải được kết nối đồng bộ, có định danh nguồn, dấu thời gian, cơ chế định kỳ và lưu vết. Luật quy định nguyên tắc, còn Chính phủ quy định chi tiết về tiêu chuẩn kỹ thuật, tần suất cập nhật và yêu cầu đối với hạ tầng dữ liệu.

Thứ hai, luật hóa yêu cầu kết nối dữ liệu phục vụ dự báo tác động tới vùng hạ du. Với các lưu vực có nguy cơ cao, quy trình vận hành liên hồ theo “thời gian thực” phải bảo đảm khả năng kết nối, khai thác và chia sẻ dữ liệu với các hệ thống khí tượng thủy văn, phòng, chống thiên tai và hệ thống dữ liệu liên quan.

Việc này, theo đại biểu, nhằm phục vụ dự báo dòng chảy, mô phỏng các kịch bản vận hành và đánh giá tác động đối với vùng hạ du.

“Người dân không cần những thông báo kỹ thuật khó hình dung, chẳng hạn hồ xả 1.500 hay 2.000m³/s. Điều người dân cần biết là nơi nào sẽ ngập, nước đến nhà lúc nào, ngập bao nhiêu, trong bao lâu, đường nào bị chia cắt và phải di chuyển đến đâu an toàn“, đại biểu Huy nói.

Đại biểu nhìn nhận, nếu những thông tin này đến được với chính quyền và người dân đủ sớm, đủ tin cậy, đủ rõ để hành động thì thiệt hại về người và tài sản ở vùng hạ du sẽ được giảm thiểu đáng kể. Đó mới là giá trị cuối cùng của dữ liệu “thời gian thực”.

Vấn đề thứ ba được ông Huy đề nghị luật hóa là trách nhiệm chia sẻ và truy vết thông tin. Quy trình phải xác định rõ chủ thể cung cấp, chủ thể tiếp nhận, thời điểm chia sẻ và trách nhiệm cụ thể khi thông tin vận hành bị sai, chậm trễ hoặc không được cung cấp.

Ông Trần Mạnh Huy cũng đề nghị Chính phủ rà soát, đồng bộ 11 quy trình vận hành liên hồ hiện nay, bảo đảm thống nhất về kết nối, chia sẻ và truy vết thông tin vận hành.

Theo đại biểu, quy định tại dự thảo Luật có thể là cơ hội đặt nền móng cho quản trị vận hành liên hồ theo “thời gian thực” ở quy mô quốc gia. Dữ liệu không thể dừng lại ở từng hồ, từng quy trình mà phải được kết nối kịp thời với hệ thống dự báo, cảnh báo sớm và phòng, chống thiên tai.

“Mỗi lưu vực có thể có quy trình riêng nhưng dữ liệu phải liên thông, thẩm quyền phải rõ và trách nhiệm phải truy vết được. Thước đo cuối cùng không chỉ là hồ có vận hành đúng quy trình hay không, mà là thông tin có đến được với chính quyền và người dân vùng hạ du đủ sớm để hành động hay không“, ông Huy nhấn mạnh.

Theo đại biểu, nếu dữ liệu vẫn dừng ở hồ chứa mà chưa được chuyển thành thông tin giúp người dân và chính quyền hành động sớm thì “thời gian thực” vẫn chưa hoàn thành ý nghĩa của mình.

Điều hành cũng phải theo “thời gian thực”

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Quốc hội Lý Thị Lan (Đoàn Tuyên Quang) cho rằng cần làm rõ hơn cơ chế điều phối, vận hành theo “thời gian thực”, nhất là giữa các hồ thuộc thẩm quyền quản lý khác nhau.

Đại biểu Quốc hội Lý Thị Lan.

Từ thực tiễn các đợt mưa lũ lớn tại Tuyên Quang năm 2025, bà Lan cho biết khi nhiều hồ trên cùng một hệ thống sông đồng thời phải điều tiết, xả nước, nếu thời điểm, lưu lượng xả và dự báo không được tính toán, điều phối đồng bộ trên toàn lưu vực thì có thể làm gia tăng áp lực dòng chảy, ảnh hưởng khả năng tiêu thoát nước và an toàn vùng hạ du.

Theo đại biểu, các hồ hiện đã có quy định khá cụ thể về quan trắc lượng mưa, mực nước, lưu lượng nước đến hồ, lưu lượng xả và dự báo; trong một số tình huống, dữ liệu được cập nhật với tần suất ngắn. Vấn đề vì thế không hẳn nằm ở việc thiếu dữ liệu mà là dữ liệu của từng hồ có được kết nối, tổng hợp và sử dụng kịp thời để điều phối toàn hệ thống hay không.

“Từng hồ có thể vận hành đúng quy trình, nhưng nếu việc vận hành giữa các hồ chưa được điều phối thống nhất theo diễn biến thực tế của cả lưu vực thì có thể phát sinh rủi ro“, bà Lan phân tích.

Đại biểu cho rằng việc điều chỉnh một quy trình và điều phối một tình huống cụ thể khi mưa lũ đang diễn biến nhanh là hai yêu cầu có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, vận hành liên hồ chứa theo “thời gian thực” không chỉ dừng ở “thời gian thực về dữ liệu” mà phải tiến tới “thời gian thực trong điều hành”.

Theo đó, dữ liệu của các hồ phải được kết nối, tổng hợp đồng thời để tính toán tác động của toàn bộ chuỗi hồ. Từ đó xác định thời điểm, lưu lượng và phương án điều tiết phù hợp với diễn biến dòng chảy cũng như khả năng tiếp nhận của từng khu vực.

Do vậy, bà Lan đề nghị dữ liệu vận hành của các hồ trong cùng lưu vực phải được kết nối, cập nhật đồng bộ để phục vụ điều hành liên hồ, không phân biệt hồ thuộc thẩm quyền quản lý của Trung ương hay địa phương.

Khi xảy ra mưa lũ hoặc tình huống bất thường, theo bà Lan, việc vận hành cần dựa trên đánh giá tổng thể toàn lưu vực, tính toán đồng thời thời điểm, lưu lượng xả của các hồ, dòng chảy tự nhiên, khả năng tiếp nhận của hệ thống sông và tác động tới khu vực thượng lưu, hạ lưu, thay vì chỉ xem xét yêu cầu an toàn của từng hồ riêng lẻ.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ cơ chế điều phối khi các hồ thuộc những cấp quản lý khác nhau phải điều chỉnh vận hành, đồng thời xác định cụ thể trách nhiệm của cơ quan điều hành, chủ hồ và địa phương liên quan trong cung cấp thông tin, đề xuất phương án, ra quyết định và thực hiện quyết định điều phối.

“Nếu dữ liệu đã được cập nhật theo thời gian thực nhưng cơ chế điều phối và trách nhiệm thực hiện chưa tương xứng thì chúng ta mới có thời gian thực về thông tin chứ chưa thực sự có thời gian thực trong điều hành“, bà Lan nhấn mạnh.

Đại biểu Lý Thị Lan đề nghị bổ sung vào dự thảo Luật nguyên tắc bảo đảm kết nối, cập nhật đồng bộ dữ liệu của các hồ chứa trong cùng lưu vực; điều phối thống nhất việc vận hành trên cơ sở đánh giá tổng hợp diễn biến dòng chảy và tác động đối với khu vực thượng lưu, hạ lưu.

Đồng thời, bà Lan cho rằng quy định cần xác định trách nhiệm của cơ quan điều hành, đơn vị quản lý vận hành hồ chứa và địa phương liên quan khi phải điều chỉnh vận hành giữa các hồ thuộc thẩm quyền quản lý khác nhau. Các yêu cầu về kỹ thuật, tần suất cập nhật, chuẩn dữ liệu, phương thức kết nối và quy trình điều hành cụ thể có thể giao Chính phủ quy định.

Theo bà Lan, cách quy định này không làm thay đổi thẩm quyền quản lý hiện hành nhưng làm rõ bản chất của vận hành liên hồ chứa theo “thời gian thực”. “Không chỉ biết được từng hồ đang vận hành thế nào mà phải điều phối được cả hệ thống theo diễn biến thực tế của lưu vực, qua đó giảm thiểu rủi ro cho người dân và các khu vực chịu tác động“, bà Lan nói.

Anh Văn