Cựu lính đặc công vẽ bản đồ từ ký ức, giúp tìm 140 hài cốt liệt sĩ trên đất Lào

Lời hẹn bên bữa cơm trước giờ xuất phát

Năm 1965, khi vừa tròn 19 tuổi, cậu thanh niên Nguyễn Hồng Hà (thôn Tiên Lăng, xã Cẩm Vân, tỉnh Thanh Hóa) tình nguyện lên đường nhập ngũ. Sau thời gian huấn luyện, tân binh Nguyễn Hồng Hà được biên chế vào D923, Đoàn 766, Bộ Tư lệnh 959 Quân tình nguyện Việt Nam, chiến đấu trên chiến trường Thượng Lào trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

D923 là đơn vị đặc công, thường được giao nhiệm vụ tiên phong, xuất kích tại những mặt trận ác liệt. Những người lính trong đơn vị được tuyển chọn, rèn luyện kỹ về thể lực, kỹ năng chiến đấu và trinh sát, sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ trong điều kiện chiến trường khắc nghiệt.

Dù tuổi đã cao nhưng ông Hà vẫn còn nhớ như in từng vị trí ông đã tham gia chiến đấu trên đất Lào. Ảnh: Lê Dương

Trong những năm chiến đấu tại Lào, ông Hà cùng đồng đội tham gia nhiều trận đánh trên khắp vùng Thượng Lào như Pa Thí, Tháp Sưa, Nà Khằng, Huội Tô, Sầm Nưa...

 “Trong số những địa danh trên, Pa Thí là một trong những chiến trường ác liệt nhất mà tôi từng tham gia. Cao điểm Pa Thí cao hơn 1.000m, được quân đội Mỹ xây dựng trung tâm chỉ huy dẫn đường bay trên đỉnh núi, nhằm phát hiện máy bay của ta, gây nhiễu và chỉ huy máy bay phản lực từ các căn cứ ở Thái Lan đánh phá vùng giải phóng Lào và miền Bắc Việt Nam”, ông Hà nhớ lại.

Theo ông Hà, việc chiến đấu tại Pa Thí đòi hỏi sự gan dạ, khả năng trinh sát và nắm chắc địa hình. Những quả đồi, khe suối, đường hành quân và vị trí đóng quân vì thế được ghi nhớ rất kỹ.

Tuy nhiên, ký ức khiến ông Hà day dứt nhất là trận đánh sân bay Nà Khằng. Đại đội của ông khi đó có 45 chiến sĩ, nhưng 35 người đã hy sinh. Ông Hà là một trong số ít những người sống sót.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ông vẫn nhớ buổi chiều trước giờ xuất kích. Biết ngày hôm sau có thể không trở về, những người lính ngồi quây quần bên nhau, chia nhau từng nắm cơm, củ khoai.

Ông Hà kể lại những câu chuyện thời chiến vẫn còn lưu giữ trong ký ức. Ảnh: Lê Dương

“Trước giờ ra trận, chúng tôi nắm tay nhau và hứa: ‘Sau này, ai còn sống nhớ tìm lại anh em đưa về Việt Nam’”, ông Hà nhớ lại.

Sau Đại thắng mùa Xuân 1975, đơn vị của ông nhận lệnh rút quân về nước. Cũng trong năm đó, ông phục viên, trở về quê nhà Thanh Hóa và bắt đầu cuộc sống đời thường.

Nhưng những người đồng đội đã nằm lại trên đất Lào vẫn luôn ở trong ký ức của người cựu binh.

Tấm bản đồ được vẽ từ ký ức

Khi công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ được triển khai, ông Hà nghĩ đến lời hẹn năm xưa. Ông quyết định vẽ lại bản đồ chiến trường dựa trên những gì còn nhớ để hỗ trợ lực lượng chức năng.

“Từng được đào tạo bài bản về trinh sát đặc công, cùng khả năng ghi nhớ địa hình, tôi chỉ mất một thời gian ngắn để phục dựng lại trận địa Pa Thí. Những quả đồi, con đường, khe suối, vị trí đóng quân và khu vực diễn ra các trận đánh, tôi đã xác định rõ và đánh dấu trên bản đồ”, ông Hà cho biết.

Bản đồ được ông phác họa lại theo trí nhớ. Ảnh: Lê Dương

Từ những dữ liệu, thông tin ông ghi nhớ từ thời chiến tranh, kết hợp với hồ sơ lưu trữ và các nguồn thông tin khác, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa đã tổ chức nhiều đợt tìm kiếm tại các khu vực chiến trường cũ trên đất Lào.

Hàng trăm hài cốt liệt sĩ được tìm thấy và đưa về Việt Nam sau nhiều năm nằm lại nơi chiến trường.

Ông Hà nhớ nhất những ngày cuối năm 2003. Khi đó, lực lượng quy tập tìm thấy hàng chục hài cốt liệt sĩ từ Lào và đưa về nghĩa trang Hàm Rồng, Thanh Hóa an táng. Biết những đồng đội năm xưa của ông trở về quê hương, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã cử xe đến tận nhà đón ông xuống dự lễ truy điệu.

“Với tôi, đó là khoảnh khắc đặc biệt. Những người đồng đội từng cùng tôi chiến đấu, những người đã nằm lại nơi đất khách suốt hàng chục năm, cuối cùng cũng được trở về với quê hương”, ông Hà nhớ lại.

Ông cho biết, đến nay, dù tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, ông vẫn sẵn sàng hỗ trợ khi có người tìm đến hỏi thông tin về thân nhân là liệt sĩ từng chiến đấu trên chiến trường Lào, với mong muốn đưa những liệt sĩ còn nằm lại bên nước bạn về với đất mẹ.

Dù tuổi đã cao nhưng ông vẫn sẵn sàng hỗ trợ khi có người tìm đến hỏi thông tin về thân nhân là liệt sĩ từng chiến đấu trên chiến trường Lào. Ảnh: Lê Dương

Ông Nguyễn Văn Hiệp, Chủ tịch UBND xã Cẩm Vân, cho biết những thông tin từ các cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu như ông Hà có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Sau nhiều thập kỷ, địa hình chiến trường thay đổi, tài liệu về nơi hy sinh, chôn cất của một số liệt sĩ không còn đầy đủ. Ký ức của những người từng trực tiếp chiến đấu vì thế trở thành nguồn thông tin quý giá.

“Tấm bản đồ do ông Nguyễn Hồng Hà vẽ lại từ ký ức đã góp phần giúp lực lượng chức năng xác định khu vực tìm kiếm và đưa được 140 hài cốt liệt sĩ từ Lào trở về nước. Hiện nay, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được đẩy mạnh trên phạm vi cả nước. Ký ức của những nhân chứng lịch sử như ông Hà là nguồn tư liệu sống đặc biệt quý giá”, ông Hiệp cho biết.

Lê Dương