Cúng Rằm tháng 7 trong đời sống văn hóa, tâm linh của người Việt

Chính sự giao thoa ấy khiến Rằm tháng 7 âm lịch năm nay (Bính Ngọ) nhằm ngày 27/8 dương lịch không chỉ là một ngày lễ văn hoá tâm linh mà còn trở thành dịp để người Việt nhìn lại những mối quan hệ căn bản của đời sống: với cha mẹ, tổ tiên, người đã khuất và với cộng đồng.

Trong Phật giáo, nguồn gốc lễ Vu Lan được nhắc đến qua kinh Vu Lan Bồn và câu chuyện Tôn giả Mục Kiền Liên cứu mẹ. Sau khi chứng đắc, Mục Kiền Liên tìm thấy mẹ đang chịu cảnh đói khổ vì nghiệp xấu. Theo lời Đức Phật, ông nương nhờ công đức của chư tăng để hồi hướng cho mẹ. Từ câu chuyện ấy, Vu Lan trở thành dịp nhắc nhở con người về đạo hiếu: biết ơn công sinh thành, dưỡng dục, tưởng nhớ người đã khuất và làm việc thiện để hồi hướng cho cha mẹ, tổ tiên.

Mâm cỗ mặn cúng Rằm tháng 7 âm lịch thể hiện sự đủ đầy, sung túc. Ảnh: Internet.↵

Điều đáng chú ý là Vu Lan ngày nay đã vượt ra ngoài phạm vi một nghi lễ dành riêng cho Phật tử để trở thành một biểu tượng văn hóa về lòng hiếu thảo. Trong xã hội hiện đại, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, con người đôi khi có thể dành nhiều thời gian cho công việc và các mối quan hệ bên ngoài nhưng lại ít có cơ hội ngồi bên cha mẹ. Bởi vậy, lời nhắc “báo hiếu khi còn có thể” của mùa Vu Lan càng mang ý nghĩa thiết thực. Một cuộc thăm hỏi, một bữa cơm gia đình hay sự chăm sóc chân thành đôi khi có giá trị hơn rất nhiều những nghi lễ cầu kỳ.

Bên cạnh Vu Lan, Rằm tháng 7 còn mang lớp nghĩa của tín ngưỡng dân gian về ngày xá tội vong nhân. Theo quan niệm truyền thống, đây là thời điểm các vong linh được trở về dương gian, vì vậy người dân làm lễ cúng gia tiên và cúng chúng sinh, dành cho những linh hồn không có thân nhân hương khói. Những quan niệm về “mở cửa ngục” hay vong hồn thuộc về thế giới tín ngưỡng và truyền thuyết dân gian, không phải những hiện tượng đã được khoa học xác nhận. Tuy nhiên, xét từ góc độ văn hóa, tục lệ ấy vẫn cho thấy một tâm thức đáng chú ý: ngay cả người đã mất không có nơi nương tựa cũng được cộng đồng tưởng nhớ và sẻ chia.

Ở đây có thể thấy sự tương đồng nhưng không đồng nhất giữa Vu Lan và xá tội vong nhân. Vu Lan nhấn mạnh đạo hiếu, lòng biết ơn và việc tu thiện; còn tục cúng chúng sinh thể hiện sự thương cảm đối với những người đã khuất, đặc biệt là những vong linh không có người thờ cúng. Hai lớp văn hóa cùng tồn tại, hòa quyện với truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người Việt, tạo nên một không gian tâm linh vừa hướng về gia đình, vừa mở rộng lòng nhân ái tới cộng đồng.

Giá trị của Rằm tháng 7 vì thế không nằm ở mâm cao cỗ đầy hay số lượng vàng mã được đốt. Cốt lõi của ngày lễ là sự thành tâm và những hành động cụ thể. Đó có thể là lau dọn bàn thờ, thăm viếng phần mộ người thân, chăm sóc cha mẹ, sum họp gia đình, làm việc thiện, giúp đỡ người khó khăn, hạn chế sát sinh hay giữ lời nói hòa nhã. Những thực hành giản dị ấy biến một nghi lễ tâm linh thành cơ hội nuôi dưỡng các giá trị đạo đức trong đời sống thường ngày.

Trong bối cảnh hiện đại, việc thực hành Rằm tháng 7 cũng cần được nhìn nhận tỉnh táo. Một số kiêng kỵ như không ra đường ban đêm, không cắt tóc, không cưới hỏi hay không làm việc lớn trong tháng 7 âm lịch chủ yếu thuộc về truyền miệng và niềm tin dân gian, không có cơ sở khoa học để coi là những điều bắt buộc. Tôn trọng phong tục không đồng nghĩa với việc để mê tín chi phối đời sống. Cũng vậy, việc đốt vàng mã quá mức, tổ chức nghi lễ tốn kém hoặc gây ô nhiễm môi trường không làm tăng thêm giá trị của lòng hiếu kính.

Rằm tháng 7, do đó, nên được nhìn như một dịp để văn hóa truyền thống đối thoại với đời sống hiện đại. Điều cần giữ không nhất thiết là tất cả hình thức nghi lễ, mà trước hết là tinh thần phía sau những nghi lễ ấy: biết ơn nguồn cội, hiếu kính cha mẹ, tưởng nhớ người đã khuất và biết yêu thương, chia sẻ với người khác. Khi những giá trị ấy được chuyển hóa thành hành động cụ thể, Rằm tháng 7 sẽ không còn là “tháng cô hồn” với những nỗi sợ mơ hồ, mà trở thành một khoảng lặng văn hóa giúp con người sống chậm lại, hướng về gia đình và nhân ái hơn với cộng đồng.

Dưới đây là các bài văn cúng Rằm Tháng 7 theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam (NXB Văn hóa Thông tin):

1. Văn khấn thần linh Rằm tháng Bảy

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)

Con lạy chín phương trời, mười phương chư phật, chư phật mười phương.

Con kính lạy Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát, Đức Mục Kiền Liên Tôn Giả.

Hôm nay là ngày rằm tháng Bảy…….

Tín chủ chúng con là…..

Ngụ tại…….

Thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật và các thứ cúng dâng, bày lên trước án.

Chúng con thành tâm kính mới ngài Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát, Đức Mục Kiền Liên Tôn Giả.

Chúng con thành tâm kính mời ngài Kim Niên Đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng Chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân và tất cả các vị thần linh cai quản trong khu vực này.

Cúi xin các ngài giáng lâm án tọa, xét soi chứng giám.

Nay gặp tiết Vu Lan, ngày vong nhân được xá tội. Chúng con đội ơn Tam Bảo, Phật trời phù hộ, thần linh các đấng che chở, công đức lớn lao nay không biết lấy gì đền báo.

Do vậy kính dâng lễ bạc, giãi tỏ lòng thành, nguyện mong nạp thụ. Phù hộ độ trì cho chúng con và cả gia đình luôn mạnh khỏe, già trẻ bình an, một lòng hướng về chính đạo, lộc tài vượng tiến, gia đạo hưng long.

Giãi tấm lòng thành, cúi xin chứng giám!

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần).

2. Văn khấn tổ tiên Rằm tháng Bảy

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần).

Con lạy chín phương trời, mười phương chư phật, chư phật mười phương.

Con kính lạy tổ tiên nội ngoại và chư vị Hương linh.

Tín chủ chúng con là….

Ngụ tại….

Hôm nay là ngày Rằm tháng Bảy năm…. Nhân gặp tiết Vu Lan vào dịp Trung Nguyên, chúng con nhớ đến tổ tiên ông bà cha mẹ đã sinh thành ra chúng con gây dựng cơ nghiệp, xây đắp nền nhân, khiến nay chúng con được hưởng âm đức.

Chúng con cảm nghĩ ơn đức cù lao khôn báo, cảm công trời biển khó đền nên tín chủ con sửa sang lễ vật, hương hoa, trà quả, kim ngân vàng bạc, thắp nén tâm hương, thành kính lên các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao tằng Tổ Tỷ, Bá Thúc Đệ Huynh, Cô Di, Tỷ Muội và tất cả các hương hồn trong nội tộc, ngoại tộc của họ….

Cúi xin các vị thương xót cháu con, linh thiêng hiện về, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho con cháu khỏe mạnh bình an, lộc tài vượng tiến, vạn sự tốt lành, gia đạo hưng long, hướng về chính giáo.

Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.

Nam mô A Di Đà Phật ( 3 lần)

3. Văn khấn chúng sinh Rằm tháng Bảy

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần).

Con lạy chín phương trời, mười phương chư phật, chư phật mười phương.

Con lạy Đức Phật Di Đà

Con lạy Bồ Tát Quan Âm.

Con lạy Táo Phủ Thần quân Chinh thần.

Tiết tháng 7 sắp thu phân

Ngày Rằm xá tội vong nhân hải hà

Âm cung mở cửa ngục ra

Vong linh không cửa không nhà

Đại Thánh Khảo giáo - A Nan Đà Tôn giả

Tiếp chúng sinh không mả, không mộ bốn phương

Gốc cây xó chợ đầu đường

Không nơi nương tựa đêm ngày lang thang

Quanh năm đói rét cơ hàn

Không manh áo mỏng - che làn heo may

Cô hồn năm bắc đông tây

Trẻ già trai gái về đây hợp đoàn

Nay nghe tín chủ thỉnh mời

Lai lâm nhận hưởng mọi lời trước sau

Cơm canh cháo nẻ trầu cau

Tiền vàng quần áo đủ màu đỏ xanh

Gạo muối quả thực hoa đăng

Mang theo một chút để dành ngày mai

Phù hộ tín chủ lộc tài

An khang thịnh vượng hòa hài gia trung

Nhớ ngày xá tội vong nhân

Lại về tín chủ thành tâm thỉnh mời

Bây giờ nhận hưởng xong rồi

Dắt nhau già trẻ về nơi âm phần

Tín chủ thiêu hóa kim ngân

Cùng với quần áo đã được phân chia

Kính cáo Tôn thần

Chứng minh công đức

Cho tín chủ con

Tên là:………………………………

Vợ/Chồng:…………………………

Con trai:……………………………

Con gái:…………………………….

Ngụ tại:……………………………..

Vũ Xuân Bân