Củ riềng: Gia vị giúp bảo vệ hệ tiêu hóa khi ăn đồ sống, lạnh

1. Tác hại khi ăn uống đồ sống, lạnh với hệ tiêu hóa

Mùa xuân thời tiết đang ngày một ấm hơn, cũng là thời điểm nhiều người chủ quan về sức khỏe, bắt đầu quay trở lại với thói quen ăn uống đồ sống lạnh.

Đồ sống lạnh trong Đông y được gọi là những thứ "sinh lãnh", nếu như ăn uống những thứ này quá nhiều, hoặc vượt quá khả năng cân bằng của cơ thể sẽ gây ra rất nhiều hậu quả, một trong số những hệ cơ quan bị ảnh hưởng nhiều nhất chính là hệ tiêu hóa với những biểu hiện của tình trạng tổn thương trung tiêu như đau bụng âm ỉ hoặc đau quặn thắt, đầy bụng, chậm tiêu, đi ngoài phân lỏng, nát, thậm chí sống phân, buồn nôn, nôn ra nước trong…

Ngoài ra, có thể biểu hiện một số triệu chứng toàn thân như sợ lạnh, chân tay lạnh, sắc mặt nhợt nhạt, mệt mỏi, đoản hơi… Dưới góc độ khoa học hiện đại, việc ăn uống nhiều đồ sống lạnh cũng có ảnh hưởng không tốt lên hệ tiêu hóa với những biến đổi sinh lý và bệnh lý rõ rệt:

Làm co thắt mạch máu và giảm tưới máu niêm mạc.
Ức chế enzym, đình trệ quá trình tiêu hóa.
Rối loạn nhu động ruột.
Một số đồ sống lạnh nếu không được nấu chín còn làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, nhiễm ký sinh trùng, ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột.

Ăn uống đồ sống, lạnh có thể gây tổn thương trung tiêu với các biểu hiện đau bụng, buồn nôn...

2. Tác dụng của củ riềng

Củ riềng từ lâu đã được các nghiên cứu khoa học ghi nhận chứa nhiều hợp chất hữu cơ có hoạt tính sinh học mạnh. Những hoạt chất này có khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm, chống viêm và hỗ trợ giảm đau. Đối với hệ tiêu hóa, củ riềng còn giúp kích thích tiết enzym và tăng nhu động ruột, từ đó hỗ trợ quá trình tiêu hóa thức ăn hiệu quả hơn.

Trong Đông y, củ riềng với tên gọi Cao lương khương từ lâu đã được sử dụng làm một trong những vị thuốc quen thuộc hỗ trợ tiêu hóa. Củ riềng có vị cay tính ấm, đi vào các kinh tỳ, vị, có tác dụng ôn trung tán hàn, chỉ thống, giáng nghịch chỉ ẩu, có thể dùng để điều trị các chứng đau bụng do lạnh, nôn mửa, nấc cụt do vị hàn, tiêu chảy, tả lị, sốt rét…

Cơ chế tác động của củ riềng lên hệ tiêu hóa khác với các vị thuốc chuyên về tiêu đạo như sơn tra, thần khúc, cũng khác với những vị chuyên về ôn bổ như bạch truật, hoàng kỳ. Củ riềng tốt cho hệ tiêu hóa thông qua việc ôn vận tỳ vị, việc này được thực hiện qua 2 tác dụng chính của củ riềng:

Tán hàn thấp: Khi tỳ vị bị lạnh, ngưng trệ khí huyết, thức ăn đưa vào sẽ không được vận hóa, dẫn đến tích trệ. Củ riềng với tính ấm sẽ làm ấm bếp lửa tỳ vị, trừ sạch khí hàn lãnh.

Hành khí:Vị cay của riềng có tính phát tán, giúp lưu thông khí cơ đang bị uất nghẽn do thức ăn tích tụ, từ đó làm bụng hết chướng thực.

Do đó củ riềng là loại gia vị rất thích hợp để tiêu thực trong các trường hợp ăn không tiêu do ăn đồ sống lạnh (gỏi sống, kem, trà đá, nước đá…), đau bụng, sôi bụng sau ăn.

3. Một số cách sử dụng riềng giúp tán hàn ở hệ tiêu hóa

Trà riềng - vỏ quýt khô

Nguyên liệu: Riềng tươi, vỏ quýt khô (trần bì), đường phèn.

Cách làm: Lấy riềng tươi 10g, vỏ quýt khô 5g, đường phèn hãm với nước sôi trong 15 phút và uống.

Tác dụng: Vỏ quýt khô còn gọi là trần bì, là vị thuốc hàng đầu giúp lưu thông khí, kết hợp cùng củ riềng sẽ giúp đẩy lùi tình trạng đầy bụng, chướng bụng do lạnh.

Trà riềng - hương phụ

Nguyên liệu: Riềng tươi, hương phụ.

Cách làm: Dùng riềng tươi 10g thái lát, hương phụ 5 - 10g, sắc với 300ml nước, cô còn 150ml, uống khi nóng.

Tác dụng: Đây là phương thuốc giúp hỗ trợ điều trị đau bụng co thắt do lạnh. Riềng làm ôn ấm tỳ vị, Hương phụ hành khí giảm đau, hai vị thuốc kết hợp giúp cắt cơn đau co thắt do lạnh một cách nhanh chóng.

Rượu riềng

Nguyên liệu: Riềng già, rượu trắng khoảng trên 40 độ.

Cách làm: Riềng già rửa sạch, thái lát, ngâm với rượu trắng trong 15 - 30 ngày. Khi lạnh bụng, tiêu chảy, uống một ly nhỏ 10 - 15ml.

Tác dụng: Rượu là chất dẫn giúp tinh dầu và tính nhiệt của riềng thấm vào máu và hệ tiêu hóa nhanh hơn, giúp ấm bụng và nhanh chóng cầm tiêu chảy.

Củ riêng ngâm rượu giúp ấm bụng và nhanh cầm tiêu chảy.

4. Một số lưu ý khi sử dụng riềng cho người ăn uống đồ sống lạnh

Củ riềng chỉ dùng cho người đau bụng, nôn mửa, tiêu chảy do lạnh, thích hợp khi có các triệu chứng bụng lạnh, thích chườm ấm, nôn ra nước trong, phân lỏng không hôi, lưỡi nhợt rêu trắng. Không dùng khi đau bụng kèm cảm giác nóng rát, miệng hôi, khát nước, tiểu vàng, phân khắm, hoặc lưỡi đỏ.

Chỉ nên dùng củ riềng từ 3 - 6g (khô) hoặc 6 - 10g (tươi) mỗi ngày, thận trọng khi dùng cho người sỏi thận, người tăng huyết áp, phụ nữ có thai, người âm hư hỏa vượng. Bên cạnh đó, nên chọn củ riềng già, thân rễ chắc, màu đỏ thẫm, tuyệt đối không dùng riềng hỏng, bị mốc, thối.

BS. Nguyễn Huy Hoàng