Cồn bãi cuối sông mẹ Thu Bồn

Những mái nhà gỗ, lợp lá ở Thuận Tình là chốn tìm về miền sông nước của không ít người. Ảnh: Thái Mỹ

Những cồn này tự nhiên tạo điểm đến của bao du khách thích khám phá vẻ đẹp hoang sơ của các rặng dừa ngập mặn, thưởng ngoạn thú vui dân dã, yên bình sông nước.

Làng nổi trên gò

Đứng bên lan can cầu Cửa Đại phóng tầm mắt về phía thượng lưu mới thấy rõ nhất ở gần cửa sông mẹ Thu Bồn có rất nhiều cồn bãi. Có lẽ đời sông già nua, xưa cũ hơn những cồn đất, cồn cát lô nhô một màu xanh mướt mát của cỏ cây giữa mênh mông sóng nước.

Sở dĩ cồn “trẻ” hơn sông bởi nó được hình thành từ những hạt phù sa hồng tươi, màu mỡ của dòng nước Thu Bồn bồi đắp bao đời nay mà thành. Sông mẹ Thu Bồn được lớn lên từ những dòng suối trên đỉnh Ngọc Linh chót vót đổ xuống, chạy ngoằn ngoèo qua từng làng mạc, xóm thôn gần 200 cây số thì chia thành hai nhánh, vùng đất khoảng giữa của hai nhánh sông con này là xã Gò Nổi bây giờ.

Chuyện kể rằng, ngày xưa có hai cha con ông lão đánh cá bơi ngược dòng sông để đi tìm nơi định cư. Khi tới vùng đất có hai dòng sông ôm ấp, cây trái tốt tươi nên dừng lại dựng nhà để sinh sống. Biết vùng đất hoang vu, màu mỡ đã có hai cha con lão ngư lạ đang ở, không ít người từ phía bắc khăn gói tìm tới, rồi một xóm nhỏ, lưa thưa những nếp nhà tranh ẩn mình dưới màu xanh cây trái. Đất lành, chim đậu, dần dà nhiều người nơi khác hay tin ở cái gò khá lớn, nổi giữa hai dòng sông nên cứ hỏi dò để tìm tới. Thế là địa danh Gò Nổi cũng từ đó mà ra.

Tên đất, tên làng ở Gò Nổi bao đời nay gắn liền với những biến cố thăng trầm của thời cuộc, sản sinh không ít danh nhân hào kiệt, làm rạng rỡ cho xứ cồn gò. Sông Thu Bồn chẻ thành đôi như hai cánh tay của người mẹ tảo tần ôm đứa con Gò Nổi thân yêu và chính bàn tay của sông mẹ Thu Bồn tưới tắm, đắp bồi theo năm tháng để sinh sôi ra Gò Nổi. Gò Nổi đã bước ra từ thai nghén của thiên nhiên ban tặng cho con người.

Dòng Thu Bồn xuôi tiếp xuống hạ lưu, sản sinh ra hàng chục cồn, bãi đơn côi, nhấp nhô trên vô vàn con sóng lô xô, đùa giỡn trước khi đổ ra Cửa Đại. Đứng trên cầu Cửa Đại lộng gió nhìn xuống thấy hàng chục cồn lớn nhỏ đan xen càng thấy sông nước nơi đây hiền hòa, thơ mộng.

Người Hội An và vùng đông Duy Xuyên cũ bao đời nay chẳng xa lạ gì với những cái tên cồn bãi ở cuối sông đậm đà bản sắc mộc mạc xứ Quảng: Cồn Bắp, cồn Mê, cồn Dừa, cồn Tròn, cồn Nổi, cồn Thuận Tình, cồn Chài, cồn Bà Bốn, cồn Ông Hơi, cồn Ba Xã…

Cồn nổi gần Cửa Đại. Ảnh: Thái Mỹ

Thuận tình

Có lần tôi về cánh đồng Rừng Rẫy, Thanh Đông, xã Cẩm Thanh (cũ) thăm mộ thứ phi vua Quang Trung là Trần Thị Quy và các tướng lĩnh nhà Tây Sơn. Đây là khu mộ cổ được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 1991.

Tại đây, tôi được các cụ ở Cẩm Thanh kể câu chuyện có liên quan tới cồn Thuận Tình khá hấp dẫn. Họ bảo theo ông bà truyền lại thì cồn Thuận Tình ngày xa xưa hoang vắng, không có bóng người, bạt ngàn dừa nước xanh tươi, dưới sông cá tôm nhiều vô kể. Tuy cồn đất pha cát này ở sát làng yến Thanh Châu nhưng thường xuyên bị người bên xã Duy Nghĩa phía bờ nam chèo ghe qua đánh bắt, trồng trọt. Có lúc người Duy Nghĩa còn dựng lều tạm sinh sống để tiện việc làm ăn.

Thấy cái cồn đảo sờ sờ trước mắt mình mà có kẻ khác tới ngang nhiên chiếm giữ nên dân làng Thanh Châu họp bàn cách xua đuổi để giành lại lãnh địa. Các cuộc đấu khẩu diễn ra và bị lâm vào thế yếu nên một số người quăng chài, thả lưới và trồng tỉa trên cồn phải quay về phía bờ nam.

Để có biện pháp trấn giữ cồn lâu dài, các bô lão làng Thanh Châu nghĩ ra luật tục là mỗi khi có đôi trai gái nào thật sự thương yêu nhau, nên vợ, thành chồng thì phải cam kết tự nguyện ra dựng nhà ở ngoài cồn để giữ yên lãnh thổ.

Đất đai màu mỡ, cây trái tốt tươi là điều kiện thuận lợi cho các cặp vợ chồng trẻ chấp nhận gắn bó với cồn cát. Họ lập nghiệp trên cồn cát lẻ loi, tách biệt với làng mạc Thanh Châu trước hết là vì tình yêu lứa đôi lớn lao, bất diệt. Tình yêu ấy đã đạp lên trên mọi khó khăn, thách thức để vun đắp cho sự bền bỉ, thủy chung, được dựng xây trên nền tảng về sự đồng thuận của nhau nên dân làng Thanh Châu gọi đó là cồn Thuận Tình.

Bình yên sông nước

Với hàng chục cồn đều có màu xanh của dừa nước và một số cây cỏ đan xen lẫn lộn nhưng chỉ có một cồn mang tên cồn Dừa. Dừa nước là cây đặc trưng của những cồn nổi giữa dòng sông. Ngược dòng lịch sử, chính những bóng dừa xào xạc trên các nỗng cồn ấy là chứng tích, là nghĩa tình đùm bọc, chở che của dừa với bao người lăn xả đạn bom trong cuộc trường chinh vệ quốc.

Dừa vươn các tàu lá xanh um che giấu cán bộ, du kích, an ninh, ghe thuyền chở vũ khí để tấn công vào các tụ điểm của địch trong nội ô thị xã. Từ trong đất, trong làng, trong các rừng dừa rậm rạp của sông nước Cẩm Thanh, Cẩm Nam, Cẩm Châu đã sản sinh ra không ít người con trung kiên, bất khuất, được vinh danh Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân dân như Lê Văn Đức, Tống Văn Sương, Trần Minh Lượng, Trần Thị Dừa, Nguyễn Văn Việt, Võ Thị Hóa…

Các cồn bãi ở cuối dòng linh giang Thu Bồn còn âm thầm chôn giấu biết bao câu chuyện ân tình về thời chinh chiến.

Bây giờ Thuận Tình là một cồn đảo hiền hòa và chỉ chừng hơn 2ha đã trở thành khu du lịch sinh thái sông nước. Từ năm 2021, cồn Thuận Tình đã mọc lên những nếp nhà gỗ bình dị, đơn sơ, dễ quyến rũ và gần gũi với mọi người. Một số cồn khác cũng được khai thác phục vụ lợi ích nhân sinh, trong đó có cồn Bắp, lớn nhất trong nhóm cụm cồn đảo nơi đây.

Đến Thuận Tình là để xua tan bớt sự ồn ào, hối hả của phố thị, tận hưởng những cơn gió biển mát lành, để nghe bản hợp xướng bất tận của thiên nhiên, sóng nước Cửa Đại mà ít nơi nào có được.

Cứ vào độ đầu tháng Chạp, cá mòi từ cửa biển thường kéo về kiếm ăn quanh các chân cồn để đợi trứng lớn dần cũng là nguồn khai lợi không nhỏ cho bà con gắn bó với sông biển. Đến đầu mùa xuân thì từng đàn cá mòi bụng căng tròn bắt đầu ngược nước về phía thượng nguồn để sinh nở. Cồn bãi ở cuối dòng sông huyền tích Thu Bồn là một bức tranh đẹp của xứ sở.

THÁI MỸ