Có một nhà báo Nguyễn Thi ở chiến trường

Nhà văn anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thi

Ở chiến trường Đông Nam Bộ, Nguyễn Thi là một nhà văn viết báo rất xông xáo. Ông luôn có mặt ở những điểm nóng nhất, cùng quân và dân miền Nam trực tiếp đánh Mỹ. Hình ảnh chị Út Tịch với câu nói nổi tiếng “còn cái lai quần cũng đánh” đã trở thành biểu tượng của người phụ nữ miền Nam anh hùng - bất khuất - trung hậu - đảm đang từ ngòi bút Nguyễn Thi.

Nhân vật của Nguyễn Thi trở thành anh hùng và nhà văn cũng trở thành anh hùng đã cho thấy sức vóc và sự hy sinh lớn lao của quân và dân hai miền Nam - Bắc trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ. Nhà văn Nguyễn Thi đã anh dũng hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968 tại cầu Chữ Y khi ông xung phong làm chốt chặn để bộ đội ta rút lui an toàn. Bây giờ, gia đình và đồng đội vẫn chưa tìm được hài cốt của ông.

Nghìn thu ở tuổi bốn mươi!

Khi thực hiện bộ phim tài liệu: Nhà văn Nguyễn Thi - phẩm chất anh hùng của người cầm bút, tôi đã được nhà văn Thanh Giang, người đón Nguyễn Thi vào Văn nghệ quân giải phóng từ năm 1962, đồng thời công tác với ông tới khi Nguyễn Thi hy sinh kể lại rất nhiều câu chuyện xúc động về nhà báo Nguyễn Thi ở chiến trường. Đó là một Nguyễn Thi gan góc và xông xáo, luôn trực tiếp đi với các đơn vị chiến đấu ở bưng biền.

Thời điểm đó, nhà văn Văn Phác - Chủ nhiệm Tạp chí Văn nghệ Quân đội cũng theo đường biển trên đoàn tàu không số vào chi viện cho miền Nam với cương vị Cục phó Cục Chính trị Miền, trực tiếp chỉ đạo Văn nghệ Quân giải phóng. Văn Phác lập tức phát động cuộc thi viết mang tên Viết về cuộc sống và chiến đấu của chúng ta. Văn Phác đã trực tiếp viết nhiều truyện ký, ghi chép, tấm gương chiến đấu của đồng bào, chiến sĩ miền Nam trong cuộc chiến. Bộ ba nhà văn Nguyễn Thi, Võ Trần Nhã, Thanh Giang trong Văn nghệ Quân giải phóng đã trở thành những cây bút chủ lực viết về người chiến sĩ mà nhiều tác phẩm vẫn còn sừng sững tới hôm nay.

Các nhà văn Quân đội sau năm 1975

Những ngày tháng gian khổ ác liệt đó đã trui rèn ngòi bút báo chí xuất sắc của Nguyễn Thi với hàng chục cuốn sổ ghi chép, loạt bài trên Văn nghệ quân giải phóng, sau này đưa vào các tác phẩm: Ở xã Trung Nghĩa; Sen trong đồng; Tổng tập Nguyễn Thi. Khi thực hiện Hội thảo về nhà văn Nguyễn Thi năm 2012, chúng tôi đã được tiếp xúc với các nhân chứng lịch sử mà Nguyễn Thi đã đưa vào từng trang văn, trang báo.

Cựu chiến binh Nguyễn Mộng Hùng - người em kết nghĩa của Nguyễn Thi kể những câu chuyện về ông trong nước mắt: “Anh Tấn thương chúng tôi lắm. Đơn vị của tôi lúc nào cũng thiếu gạo, bữa đói bữa no. Anh Tấn mỗi lần lội qua “cánh đồng chó ngáp” xuống với đơn vị tôi đều mang đầy ba lô gạo và những cuốn sổ tay chi chít chữ - vật bất ly thân của anh. Anh hỏi và ghi chép rất cẩn thận về gia cảnh của chúng tôi, về cuộc sống hằng ngày và giúp Đại đội tôi làm tờ báo tường, anh chỉ bảo cách làm thơ nên anh em ai cũng quý mến anh Tấn. Khi nhìn vào tấm sổ tay của anh chi chít vết đạn, người chiến sĩ chúng tôi càng hiểu được sự ác liệt và sự quý giá của mỗi trang văn, thơ đối với đồng bào chiến sĩ miền Nam”.

Phát biểu tại hội thảo, nhà thơ Hữu Thỉnh, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khái quát ngắn gọn nhưng đầy đủ về cuộc đời và văn nghiệp của Nguyễn Thi. Với Nguyễn Thi, ai cũng cảm thấy nuối tiếc khi ông hy sinh quá sớm, để lại một khoảng trống lớn trong văn học, đặc biệt là mảng đề tài về chiến tranh cách mạng. Hình như đã lâu lắm rồi tại Thành phố Hồ Chí Minh mới có một hội thảo mà người tham dự thật lòng lắng nghe nhau phát biểu từ đầu đến cuối như thế.

Nhà thơ Thanh Giang nói trong nước mắt: “Cuộc đời nhà văn Nguyễn Thi bao nỗi dở dang như tiểu thuyết Ở xã Trung Nghĩa ba chương dở dang; Ước mơ của đất phần một dở dang. Anh hằng mang theo chiến trường bao bản thảo và ghi chép dở dang, để phần còn thai nghén đa mang luôn quẫy đạp. Mà rồi thai nghén cũng dở dang, để cho người đời, cho đồng nghiệp càng nhớ, càng tiếc thương!

Một thời xuân Nguyễn Thi cô đọng trong hào khí Mậu Thân đầy sức sống, không có thời gian. Anh nghìn thu tuổi bốn mươi. Nghìn thu với Trăng sáng; Đôi bạn; Người mẹ cầm súng; Những sự tích ở đất thép; Ở xã Trung Nghĩa; Ước mơ của đất… Đó là những trang tâm huyết được viết dưới tầm bom đạn, viết dưới ánh đèn dầu bỏ trong ống tre khoét lỗ lọt sáng chỉ vừa trang giấy; trong khi máy bay Mỹ rền rĩ trinh sát trên vòm rừng. Kỳ diệu thay, những trang chữ nồng thắm hơi thở chiến trường, lít nhít dưới ánh đèn tù mù mà lòng nhân hậu, mà hồn nhân văn sáng chói từ ấy đến muôn sau!”.

Nhiều ý kiến trong Hội thảo của nhà phê bình Ngô Thảo, nhà thơ Văn Lê, nhà phê bình Ngô Vĩnh Bình… và nhất là các nhân chứng từng một thời sống và chiến đấu với Nguyễn Thi đã cho thấy những đóng góp lớn, rất kịp thời và hiệu quả của từng trang văn, trang báo mà ông trực tiếp viết ở chiến trường. Những trang văn, trang báo đó chính là những ngọn lửa nhỏ góp vào ngọn lửa lớn của cách mạng miền Nam.

Nhà văn Nguyễn Thi hy sinh trong Tết Mậu Thân khi ông xung phong trực tiếp đi cùng một mũi chiến đấu tiến đánh nội đô Sài Gòn. Nguyễn Thi không chỉ viết rất sâu sắc mà còn chiến đấu rất dũng cảm. Ông lúc nào cũng ôm chắc khẩu AK cùng đồng đội có mặt ở những điểm giao tranh ác liệt. Nguyễn Thi đã là người xung phong ở lại làm chốt chặn khi cuộc chiến đấu rơi vào thế bất lợi và anh dũng ngã xuống nơi chân cầu Chữ Y. Dòng máu nhà văn, nhà báo Nguyễn Thi đã thấm đỏ mảnh đất miền Nam ruột thịt, đã thấm vào lá cờ Tổ quốc thiêng liêng.

Phẩm chất anh hùng của người cầm bút

Nhà văn Nguyễn Thi tên khai sinh là Nguyễn Hoàng Ca, bút danh là Nguyễn Ngọc Tấn. Ông sinh ngày 15.5.1928 tại xã Quần Phương, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định (cũ). Lên ba tuổi đã phải theo mẹ vào tù của thực dân Pháp vì mẹ ông tham gia phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. Năm 1932, gia đình ông phải lánh nạn vào Phát Diệm - Ninh Bình, sau đó vài năm, bố của Nguyễn Thi qua đời vì căn bệnh lao hiểm nghèo. Năm 1942, Nguyễn Thi theo gánh hát Đồng ấu Nam Hoa do ông bầu Phi Sơn Hải sáng lập đi biểu diễn các nơi. Năm 1943, ông vào Sài Gòn ở với anh trai và bắt đầu làm thơ.

Bộ Tổng tập nhà văn Quân đội

Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, Nguyễn Thi hăng hái tham gia thanh niên tiền phong đi cướp chính quyền, rồi trở thành du kích xã Tân Thới Tứ, sau đó gia nhập đội lưu động cảm tử Nguyễn Bình. Năm 1947, ông vào bộ đội, tham gia chiến đấu ở huyện Tân Khánh, Thủ Dầu Một. Ngày 25.9.1947 được chuyển đảng viên chính thức.

Trong những năm chiến đấu ở miền Nam, ông đã xuất bản tập thơ Hương đồng nội. Năm 1954, Nguyễn Thi tập kết ra Bắc, để lại người vợ đang mang thai, ông đảm đương cương vị cán bộ tuyên huấn tiểu đoàn và Đội trưởng Văn công Sư đoàn 330. Ông là một trong những nhà văn đầu tiên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam vào năm 1957. Tháng 12.1956, ông về Văn nghệ Quân đội. Năm 1961, ông xin trở lại chiến trường miền Nam. Tới Nam Bộ tháng 5.1962, công tác ở Văn nghệ Quân giải phóng.

Từ năm 1963 đến 1968, Nguyễn Thi đã có dịp đến nhiều tỉnh thành, nơi diễn ra những trận đánh ác liệt ở Mỹ Tho, Bến Tre, Tây Ninh, Bình Dương… Năm 1965, Nguyễn Thi dự Đại hội tuyên dương anh hùng Quân giải phóng miền Nam lần thứ nhất, gặp chị Út Tịch, lấy tài liệu viết Người mẹ cầm súng. Năm 1967, ông dự Đại hội tuyên dương anh hùng Quân giải phóng lần thứ hai, gặp anh hùng Nguyễn Thị Hạnh, lấy tài liệu viết Ước mơ của đất. Trong cuộc tổng tiến công Mậu Thân đợt 2 năm 1968, ông xung phong đi chiến đấu trong đội hình một tiểu đoàn pháo binh đánh chiếm cầu Chữ Y.

Phẩm chất anh hùng của người cầm bút trong nhà văn, nhà báo Nguyễn Thi là rất rõ ràng. Những tác phẩm văn học, báo chí của ông để lại có ảnh hưởng sâu rộng đến các thế hệ sau này về tính nhân văn, lòng yêu nước và khí phách anh hùng cách mạng. Chủ nghĩa anh hùng cách mạng ở các nhân vật của Nguyễn Thi đã góp phần tạo nên một sức mạnh tinh thần to lớn trong sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước, đánh thắng những kẻ thù hùng mạnh nhất.

Những hình tượng, nhân vật được xây dựng từ thực tế chiến đấu đã thể hiện rõ khí chất anh hùng của dân tộc để từ đó cho thấy một bản lĩnh anh hùng của cá nhân nhà văn. Phẩm chất anh hùng chỉ có được ở những người yêu nước, một đời vì nhân dân, vì dân tộc mà cầm bút và cầm súng.

Văn nghệ Quân đội đang khẩn trương tổ chức các hoạt động chuẩn bị kỷ niệm 70 năm ngày ra số đầu tiên (tháng 1 năm 1957 - tháng 1 năm 2027). Những câu chuyện về thế hệ đi trước dẫu đã trên nửa thế kỷ vẫn như còn nguyên đây, vẫn ăm ắp ùa về, như nhắc nhở người cầm bút hôm nay phải khẩn trương và mạnh mẽ hơn trong công việc của mình.

Đối với cá nhân tôi, từ những gì cảm nhận về nhà văn, nhà báo Nguyễn Thi ở chiến trường, đã cho tôi thêm niềm tin và sức mạnh, ý thức và trách nhiệm của mình, nhất là ý thức và trách nhiệm đối với nhân dân và người chiến sĩ.

Nhà văn PHÙNG VĂN KHAI