Cổ đông nhỏ lẻ cần được đảm bảo quyền lợi

Sau gần hai năm ban hành Luật Doanh nghiệp 2020 (LDN), Quốc hội đã kịp thời điều chỉnh các lỗi kỹ thuật xuất hiện ở điều 49 và điều 50. Theo đó, quy định về quyền và nghĩa vụ của thành viên hội đồng thành viên được điều chỉnh và trả về đúng quy định của nó là quyền và nghĩa vụ thành viên công ty (1). Nguyên tắc cốt lõi là không thể có chuyện nhà đầu tư góp vốn thành lập doanh nghiệp mà không được pháp luật ghi nhận quyền và nghĩa vụ (2).

Đối với công ty cổ phần, cổ đông được bảo đảm quy chế pháp lý tương tự. Cổ đông cũng là thành viên của công ty và vì vậy có các quyền và nghĩa vụ của thành viên công ty được quy định tại điều 49 và điều 50 nói trên. Cổ đông lớn thì có thêm nhiều đặc quyền; và cổ đông nhỏ có thể liên kết thành nhóm cổ đông để thực hiện quyền như một cổ đông có tỷ lệ sở hữu lớn (từ 5% hoặc 10% số cổ phần có quyền biểu quyết, tùy điều lệ). Quyền của cổ đông được tôn trọng và bảo đảm bởi hệ thống thiết chế pháp lý, trong đó có cơ chế cầu viện tòa án.

Một trong những quyền quan trọng nhất của cổ đông là quyền tham dự, phát biểu, thảo luận và biểu quyết tại các cuộc họp đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ), dù không tham gia quản lý/điều hành tại hội đồng quản trị hay ban giám đốc. Nếu cuộc họp không được triệu tập đúng trình tự, thủ tục khiến cổ đông không thể dự họp và thực thi quyền biểu quyết, cổ đông có quyền không chấp nhận cuộc họp đó và yêu cầu tòa án hủy nghị quyết, quyết định của ĐHĐCĐ.

Quyền yêu cầu hủy nghị quyết và ngoại lệ

Khi không chấp nhận, cổ đông có thể yêu cầu tòa án hủy bỏ các nghị quyết đã được thông qua tại cuộc họp ĐHĐCĐ sai thủ tục. Tương tự, nghị quyết được thông qua bằng cách lấy ý kiến bằng văn bản nếu trình tự, thủ tục không đúng cũng có thể bị yêu cầu hủy bỏ - bất kể nội dung quyết định là gì.

Tranh chấp về nội dung trái luật hay trái điều lệ thường ít gây tranh cãi. Ngược lại, các yêu cầu hủy vì triệu tập không đúng trình tự, thủ tục lại có nhiều ý kiến trái chiều do cách tiếp cận khác nhau của Tòa án.

Bên cạnh đó, nghị quyết còn có thể bị hủy nếu “nội dung nghị quyết vi phạm pháp luật hoặc điều lệ công ty” (điều 151 LDN 2020). Trên thực tế, tranh chấp về nội dung trái luật hay trái điều lệ thường ít gây tranh cãi. Ngược lại, các yêu cầu hủy vì triệu tập không đúng trình tự, thủ tục lại có nhiều ý kiến trái chiều do cách tiếp cận khác nhau của tòa án.

Điểm đáng chú ý, cả LDN 2014 (điều 147, 148) và LDN 2020 (điều 151, 152) đều khẳng định rằng nghị quyết được thông qua không đúng thủ tục chỉ có thể “bất tử” nếu được 100% tổng số cổ phần có quyền biểu quyết đồng ý. Khi đó, có thể hiểu mọi cổ đông đã chấp nhận bỏ qua sai sót, nên không thể quay lại yêu cầu tòa hủy.

Thực tiễn xét xử - hai hướng tiếp cận trái ngược

Hướng bác yêu cầu

Cuối năm ngoái, TAND TPHCM (áp dụng LDN 2014) đã không chấp nhận toàn bộ yêu cầu của nhóm cổ đông. Ngoài việc đòi chia cổ tức và hủy quyết định thông qua dự án kinh doanh (nội dung của nghị quyết), nhóm cổ đông còn yêu cầu hủy nghị quyết vì cuộc họp không gửi thư mời đến tất cả cổ đông; một cổ đông nắm 1,43% cổ phần có quyền biểu quyết không nhận được thông tin và không dự họp.

Tòa án không chấp nhận yêu cầu hủy nghị quyết của ĐHĐCĐ với hai lý do chính. Một, việc thông qua dự án kinh doanh là vấn đề nội bộ và chỉ có ĐHĐCĐ có thẩm quyền quyết định. Lập luận này hàm ý rằng, tòa án cũng không có quyền quyết định thay ĐHĐCĐ trong khi đây là thiết chế cần có để bảo vệ quyền lợi của cổ đông. Hai là, nguyên đơn không chứng minh được việc thông qua dự án của nghị quyết của ĐHĐCĐ vi phạm chủ trương đầu tư và cũng không chứng minh được thiệt hại trong trường hợp dự án được thực hiện.

Rõ ràng, lý do để nhóm cổ đông khởi kiện là vi phạm về trình tự, thủ tục triệu tập và thông qua quyết định của ĐHĐCĐ chứ không phải nội dung của nghị quyết đó, tuy nhiên, tòa vẫn bác đơn (Bản án số 249/2024/KDTM-ST).

Điều đáng nói là, không ít bản án cũng có cách tiếp cận tương tự. Nếu yêu cầu hủy nghị quyết của ĐHĐCĐ khi cuộc họp được triệu tập và thông qua không đúng thủ tục đều bị từ chối thì nội dung quy định của LDN như đề cập ở trên trở nên vô nghĩa và quan trọng hơn là quyền của cổ đông - nhà đầu tư và góp vốn thành lập doanh nghiệp - không được bảo đảm.

Hướng chấp nhận yêu cầu

Ngược lại, cũng có bản án chấp nhận yêu cầu khởi kiện và hủy nghị quyết của ĐHĐCĐ được thông qua không đúng trình tự, thủ tục. Bản án phúc thẩm của TAND cấp cao tại TPHCM năm 2018 đã giữ nguyên quyết định của tòa sơ thẩm, chấp nhận yêu cầu của cổ đông là Công ty F. và tuyên bố hủy bỏ nghị quyết của ĐHĐCĐ của Công ty cổ phần Bê tông ly tâm T1 do Công ty F. không nhận được thư mời và không thể tham gia họp ĐHĐCĐ (Bản án số 28/2018/QĐKDTM-PT).

Hai bản án cho thấy thực tiễn không nhất quán khi xử lý sai sót thủ tục trong triệu tập/thông qua nghị quyết.

Các lập luận phổ biến

Trong các vụ kiện yêu cầu hủy nghị quyết của ĐHĐCĐ, một lập luận thường được dùng để bác đơn là dù có triệu tập họp lại, kết quả biểu quyết cũng sẽ không thay đổi.

Lập luận ấy chỉ là giả định. Không ai có thể chắc rằng, nếu triệu tập đúng thủ tục, mọi cổ đông đều dự họp và không ai thay đổi quan điểm. Khi được tham gia thảo luận, dù là cổ đông nhỏ nhưng với những ý kiến thảo luận hợp lý cũng có thể thuyết phục các cổ đông khác và làm thay đổi kết quả.

Nguy hiểm ở chỗ, nếu chấp nhận lập luận này và không hủy các nghị quyết được thông qua khi không triệu tập cổ đông nhỏ, doanh nghiệp sẽ có động cơ bỏ qua họ ở những lần sau. Khi đó, các quy định của LDN bị vô hiệu hóa trên thực tế và quyền lợi của cổ đông - những người góp vốn - không còn được bảo toàn.

Ở một số vụ việc tương tự, một số bản án còn có lập luận cho rằng sai sót thủ tục khi triệu tập và thông qua nghị quyết ĐHĐCĐ không làm thay đổi bản chất vấn đề, nên không chấp nhận yêu cầu hủy nghị quyết. Lập luận này xuất hiện ngày càng phổ biến gần đây, dù chưa được ghi nhận như một nguyên tắc pháp lý trong pháp luật tố tụng Việt Nam.

Thực tế, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 có tiếp cận đến tiêu chuẩn này theo hướng ngược lại. Theo quy định, thủ tục tái thẩm và các thủ tục đặc biệt khác được thực hiện khi có tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định của tòa án (điều 351 và 358). Đây không phải là quy định xác định tình tiết... không làm thay đổi tính chất sự việc như lập luận ở trên. Trong khi đó, lẽ công bằng là nguyên tắc pháp lý mới đã được bổ sung trong pháp luật dân sự Việt Nam và việc từ chối quyền tham gia họp và quyết định của cổ đông nhỏ là không công bằng đối với họ.

Từ thực tiễn xét xử và tần suất viện dẫn các lập luận nói trên, LDN 2020 đã điều chỉnh quy định, cụ thể, nghị quyết của ĐHĐCĐ chỉ có thể bị hủy nếu trình tự, thủ tục triệu tập họp và ra quyết định vi phạm nghiêm trọng LDN và điều lệ công ty. Mức độ “nghiêm trọng” sẽ do tòa án phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định. Tuy vậy, chính tiêu chí “nghiêm trọng” này lại gây tranh cãi vì còn khái quát và trừu tượng.

Cũng cần lưu ý rằng tiêu chí này chỉ xuất hiện từ LDN 2020. Với nhiều vụ việc hiện nay (như ví dụ nêu trên) thì vẫn áp dụng LDN 2014, nghị quyết có thể bị hủy khi chỉ cần chứng minh vi phạm thủ tục hoặc điều kiện thông qua.

---------------------------------

(*) Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TPHCM.
(1) Điều 7 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư công, Luật Đầu tư PPP, Luật Đầu tư, Luật Nhà ở, Luật Đấu thầu, Luật Điện lực, Luật Doanh nghiệp, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt và Luật Thi hành án dân sư.
(2) Xem thêm, Trương Trọng Hiểu, Lộ “gót chân Achilles” trong Luật Doanh nghiệp 2020, KTSG, số 3-2021, 14-1-2021, 54-55. https://www.thesaigontimes.vn/312631/lo-got-chan-achilles-trong-luat-doanh-nghiep-2020.html

Trương Trọng Hiểu (*)