Chuyển tư duy 'cho ăn' sang 'quản trị dinh dưỡng'

TS.BS. Trần Đình Trung, Phó Chủ tịch Hội Thầy thuốc trẻ thành phố Đà Nẵng

Trong cuộc trò chuyện với Đà Nẵng cuối tuần, TS.BS. Trần Đình Trung, Phó Chủ tịch Hội Thầy thuốc trẻ thành phố Đà Nẵng đã có những phân tích làm rõ hơn những vấn đề này.

* Từ góc độ y học dự phòng, bác sĩ nhìn nhận thế nào về việc coi bữa ăn học đường là một “hạ tầng mềm” có vai trò định hình chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai?

- Tôi cho rằng cách tiếp cận này là hoàn toàn phù hợp và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nếu chúng ta coi “hạ tầng cứng” như bệnh viện, trường học hay giao thông là nền tảng vật chất cho phát triển, thì “hạ tầng mềm” bao gồm dinh dưỡng, giáo dục sức khỏe và môi trường sống chính là yếu tố quyết định chất lượng con người.

Trong đó, dinh dưỡng học đường có vai trò đặc biệt quan trọng vì đây là giai đoạn trẻ tiếp tục hoàn thiện cả về thể chất lẫn trí tuệ. Một bữa ăn hợp lý không chỉ giúp trẻ phát triển chiều cao mà còn cải thiện khả năng nhận thức, tăng sự tập trung và hiệu quả học tập.

* Thực tế cho thấy tầm vóc, thể lực trẻ em Việt Nam vẫn còn khoảng cách so với nhiều quốc gia. Theo bác sĩ, những hạn chế này có liên quan ra sao đến chất lượng và cách tổ chức bữa ăn học đường hiện nay?

- Khoảng cách về tầm vóc và thể lực của trẻ em Việt Nam là một vấn đề có thật và đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây là kết quả của nhiều yếu tố tích lũy, trong đó dinh dưỡng đóng vai trò trung tâm.

Ở chính bữa ăn học đường hiện nay, chúng ta cũng còn nhiều vấn đề. Thứ nhất là sự mất cân đối khẩu phần. Nhiều bữa ăn còn thiên về tinh bột, thiếu protein chất lượng cao, thiếu rau xanh và vi chất như sắt, kẽm, vitamin A, D. Ngược lại, ở khu vực đô thị, tình trạng thừa năng lượng nhưng thiếu vi chất - còn gọi là “đói tiềm ẩn” - đang gia tăng.

Thứ hai là cách tổ chức bữa ăn chưa đồng đều. Một số nơi chưa có thực đơn chuẩn hóa theo lứa tuổi; việc giám sát chất lượng dinh dưỡng và an toàn thực phẩm chưa thật sự chặt chẽ; sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và ngành y tế còn hạn chế.

Ngoài ra, giáo dục dinh dưỡng trong trường học chưa được chú trọng đúng mức. Vấn đề dinh dưỡng không chỉ là “ăn đủ” mà còn là “ăn đúng và ăn cân đối”.

Một bữa ăn tập thể tại Trường Mầm non Tiên Sa. Ảnh: H.L

* Có ý kiến cho rằng công tác tổ chức bữa ăn học đường vẫn thiếu một “nhạc trưởng” điều phối chung, dẫn đến tình trạng mỗi nơi làm một kiểu. Quan điểm của bác sĩ về nhận định này như thế nào, và đâu là điểm nghẽn lớn nhất?

- Dinh dưỡng học đường là một lĩnh vực liên ngành, liên quan đến giáo dục, y tế, nông nghiệp, công thương và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, hiện nay chúng ta vẫn thiếu một cơ chế điều phối đủ mạnh để kết nối các lĩnh vực này thành một hệ thống thống nhất.

Điểm nghẽn lớn nhất, theo tôi, nằm ở ba khía cạnh. Thứ nhất là chưa có bộ tiêu chuẩn quốc gia đầy đủ và mang tính bắt buộc về dinh dưỡng học đường. Điều này dẫn đến việc mỗi địa phương, mỗi trường triển khai theo cách riêng, thiếu tính đồng bộ. Thứ hai là nguồn lực còn phân tán và chưa được đầu tư tương xứng. Nhiều trường học, đặc biệt ở vùng khó khăn, chưa có bếp ăn đạt chuẩn hoặc nhân lực được đào tạo về dinh dưỡng. Thứ ba là hệ thống giám sát và đánh giá chưa hiệu quả. Việc theo dõi tình trạng dinh dưỡng của học sinh và chất lượng bữa ăn còn rời rạc, thiếu dữ liệu để điều chỉnh chính sách.

Nếu không có “nhạc trưởng”, các thành phần trong hệ thống sẽ khó phối hợp nhịp nhàng, dẫn đến hiệu quả chung chưa cao.

* Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế và chênh lệch vùng miền rõ rệt, đâu là giải pháp vừa đảm bảo dinh dưỡng, vừa xây dựng được một hệ thống bữa ăn học đường bền vững trong thời gian tới, thưa bác sĩ?

- Theo tôi, điều quan trọng nhất là chuyển từ cách tiếp cận rời rạc sang cách tiếp cận hệ thống, liên tục theo vòng đời.

Trước hết, cần kết nối các chương trình dinh dưỡng từ 1.000 ngày đầu đời với dinh dưỡng học đường. Trẻ em cần được theo dõi và hỗ trợ liên tục từ khi còn trong bụng mẹ đến khi đi học, thay vì các can thiệp riêng lẻ.

Cần xây dựng và ban hành bộ tiêu chuẩn quốc gia về dinh dưỡng học đường dựa trên bằng chứng khoa học, quy định rõ khẩu phần, thực đơn và quy trình tổ chức bữa ăn. Đồng thời cần thiết lập cơ chế điều phối liên ngành với một đơn vị đầu mối rõ ràng, có trách nhiệm xây dựng chiến lược và giám sát thực hiện.

Việc tăng cường đầu tư cho cơ sở vật chất và đào tạo nhân lực là rất cần thiết, bởi các trường học cần có cán bộ phụ trách dinh dưỡng được đào tạo bài bản.

Cần tiếp tục thúc đẩy hợp tác công - tư để tận dụng nguồn lực xã hội, đặc biệt trong cung ứng thực phẩm an toàn, chất lượng. Cũng cần đẩy mạnh giáo dục dinh dưỡng trong trường học, giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh ngay từ nhỏ. Cuối cùng, cần ứng dụng công nghệ trong quản lý và giám sát, từ theo dõi khẩu phần đến đánh giá tình trạng dinh dưỡng của học sinh.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng chúng ta cần chuyển từ tư duy “cho ăn” sang “quản trị dinh dưỡng học đường”. Đây không chỉ là việc cung cấp bữa ăn, mà là một hệ thống có mục tiêu, có đo lường và có điều chỉnh.

* Xin cảm ơn bác sĩ về cuộc trò chuyện này!

HUỲNH LÊ