Chuyện những huyền thoại Đường 1C: Giặc chưa hết, tôi chưa về

Du khách, khách mời tại sự kiện trò chuyện dành một phút mặc niệm cho những người đã hy sinh vì Tổ quốc. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Trong những ngày tháng Tám lịch sử, câu chuyện thời chiến lại một lần nữa vang vọng giữa thời bình. Nguyên liệu làm nên những câu chuyện ấy, không gì khác, chính là sức trẻ và sự nhiệt huyết, là tình yêu gia đình, đồng đội và quê hương trong sáng nhưng bất diệt.

Tại tọa đàm "Thanh xuân gửi lại tuyến đường 1C" ở Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội), sáng 25/8, nhiều nhân chứng là cựu thanh niên xung phong có dịp kể lại câu chuyện của mình. Hoạt động là một phần thuộc trưng bày chuyên đề "Thời thanh xuân: Từ Đường Trường Sơn đến Đường 1C huyền thoại," khai mạc sáng cùng ngày và mở cửa đến hết 25/10/2026.

16 tuổi trốn nhà, xông pha tọa độ lửa

Đường 1C là tuyến đường huyết mạch chi viện cho mặt trận Tây Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, được coi là tọa độ lửa vì địa hình trống trải, phần lớn đi qua các vùng đầm lầy, kênh rạch sâu và rừng chàm ngập nước.

Tận dụng lợi thế về không quân và pháo binh, quân địch trên trời rải mưa bom bão đạn và vũ khí hủy diệt làm lộ các tuyến đường ngầm, dưới đất bố trí hàng rào điện tử và mìn trái dày đặc. Tuyến 1C vì thế gắn liền với mô tả "sắt thép cũng có lúc phải tan chảy."

Bà Lâm Thị Minh Tâm (thứ hai từ phải sang) cùng các khách mời tại tọa đàm. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Nhưng đội thanh niên xung phong thì hơn thế. Sinh ra và lớn lên giữa lửa đạn, bà Lâm Thị Minh Tâm (sinh năm 1951, nguyên chính trị viên phó Đại đội 4, Liên đội 1 Thanh niên xung phong Đường 1C) đã tận mắt chứng kiến cảnh giặc đốt nhà, bắt bớ đánh đập cha mẹ, rải thuốc độc (chất độc màu da cam) hủy diệt những cánh rừng... từ đó sôi sục lòng căm thù giặc.

Vừa tròn tuổi 16, bà đã xung phong đi làm nhiệm vụ 1C bất chấp gia đình ngăn cấm. "Lúc đó ba má thấy tôi nhỏ quá không cho đi, sợ đi cũng không làm được gì, nhưng tôi không chịu nên kiên quyết trốn đi luôn. Ba má lúc đó giận lắm, nói đã đi thì đừng có quay về. Tôi cũng quyết tâm, chừng nào hết giặc tôi mới về," bà Lâm Thị Minh Tâm kể.

Đời sống trên tuyến Đường 1C hết sức khó khăn gian khổ, thanh niên xung phong lại chủ yếu là phụ nữ. Mùa mưa, các chị phải dầm mình nhiều ngày dưới sình lầy, mùa khô thì thiếu nước sạch, chị em mắc đủ các bệnh ngoài da. Có khi nhịn đói 3-5 ngày liên tiếp, có khi sốt rét nặng, nhưng ai nấy vẫn quyết tâm bám đường.

Bên cạnh nhiệm vụ tiếp vận thì các chị còn trực tiếp chiến đấu với địch để bảo vệ nhân lực và hàng hóa. Bà Võ Tuyết Lệ (sau này là Phó Chủ tịch Hội cựu thanh niên xung phong tỉnh Kiên Giang) là một trường hợp như thế, dù chỉ mới 14 tuổi khi tham gia nhiệm vụ 1C.

Trong thời gian hoạt động, bà Lệ nhiều lần sát cánh chiến đấu cùng bộ đội. Có lần bà cùng 11 chiến sỹ đang chuyển hàng giữa đêm thì bị địch bao vây. Cả nhóm đánh trả quyết liệt, nhiều chiến sỹ bỏ mạng tại chỗ. Bà Lệ may mắn chỉ bị thương ở chân nên kịp bỏ trốn vào đám cỏ. Còn có một mình, bà cầm chắc sẵn cây tiểu liên trên tay, sẵn sàng đối đầu trực tiếp thậm chí bỏ mạng nếu đụng độ.

(Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Bà Lâm Thị Minh Tâm thì nhớ như in lúc đưa tiễn đồng đội hy sinh: khoảnh khắc nhấc tấm vải mưa đậy tử thi lên, những miếng thịt dính theo rơi xuống. "Chúng tôi bối rối không biết làm sao để đưa các anh lên xuồng, tôi nghĩ cách kéo lên bờ cho rỏ nước... Khi đưa thây qua được rồi, chúng tôi lấy cỏ ngụy trang lại, bứt rau mơ bỏ vào mình cho đỡ mùi... dưới ánh trăng chiếc xuồng nằm yên lặng với những người chết rã rời."

Với sự kiên cường ấy, trong suốt 8 năm hoạt động (1966-1975), tuyến 1C đã vận chuyển hơn 13.000 tấn vũ khí, lương thực và thuốc men cho chiến trường, đồng thời là nơi diễn ra hơn 200 trận đánh lớn nhỏ, loại khỏi vòng chiến đấu hơn 3.000 tên địch, giữ vai trò lịch sử quan trọng bên cạnh tuyến Đường Trường Sơn.

Trao gửi niềm tin cho tuổi trẻ ngày nay

Phát biểu nhân tại khai mạc trưng bày, ông Trần Thắng, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khóa XI gọi sự kiện là cuộc trở về với quá khứ hào hùng, trở về với những con đường đã đi vào lịch sử dân tộc và với những tháng năm mưa bom bão đạn mà ở đó, niềm tin giản dị nhưng sắt son về nền độc lập, tự do.

"Việc gìn giữ và lan tỏa các giá trị về Đường Trường Sơn và Đường C1 không chỉ là nhiệm vụ của các bảo tàng, mà còn là trách nhiệm của xã hội. Đó cũng là cách thiết thực để nhắc nhớ về lịch sử, bồi đắp lòng yêu nước, tinh thần đại đoàn kết và đạo lý uống nước nhớ nguồn, để những giá trị của một thời thanh xuân tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ hôm nay và mai sau," ông nói.

Cô giáo Lê Thu Thảo và các học viên lớp vẽ tại bảo tàng, cùng tác phẩm thủ công lấy cảm hứng từ những nữ thanh niên xung phong trên tuyến 1C. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

Chị Lê Thu Thảo là người phụ trách một lớp dạy vẽ thiếu nhi tại bảo tàng. Hưởng ứng sự kiện tri ân, chị đã hướng dẫn các học viên nhí làm thủ công hình nổi tái hiện hình ảnh các như thanh niên xung phong chèo ghe tiếp tế trên tuyến 1C.

"Các bạn còn nhỏ nên chưa hiểu rõ về ý nghĩa lịch sử. Nhưng qua chương trình, các bạn hiểu thêm về bối cảnh quá khứ và địa lý của vùng rừng tràm, hiểu khi các thanh niên xung phong và chiến sỹ đi qua sẽ bị xước sát đau như thế nào... Dần dần các bạn được bồi đắp để hiểu thêm lịch sử qua các chi tiết nhỏ, đến chiếc khăn rằn cũng được vẽ tỉ mẩn vào," chị chia sẻ.

Trưng bày “Thời thanh xuân từ Đường Trường Sơn đến Đường 1C huyền thoại” do Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp Ban Liên lạc Cựu cán bộ Đoàn Thanh niên Việt Nam phía Nam và Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh tổ chức, nhân các dịp kỷ niệm 81 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1945-2/9/2026); 71 năm Ngày thành lập Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (10/9/1955-10/9/2026); 96 năm Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (20/10/1930-20/10/2026).

Tại trưng bày, du khách sẽ được tiếp cận thêm nhiều câu chuyện trên tuyến 1C huyền thoại. Sự kiện mang đến nhiều hình ảnh tư liệu, hình ảnh, video và nhiều câu chuyện theo 3 chủ đề: chủ đề 1 - “Những con đường huyết mạch nối liền Bắc-Nam,” chủ đề 2 - “Huyền thoại Đường 1C” và chủ đề 3 - “Nghĩa tình còn mãi”./.

Một góc trưng bày. (Ảnh: Minh Anh/Vietnam+)

(Vietnam+)