Chuyển giao quyền lực tại Iran: Triển vọng và thách thức phía trước

Bước ngoặt lịch sử trong cơ chế lãnh đạo

Truyền thông Iran xác nhận ông Ayatollah Ali Khamenei qua đời ở tuổi 86. Ông đảm nhiệm cương vị Lãnh tụ Tối cao từ năm 1989, sau khi người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran là Ayatollah Ruhollah Khomeini từ trần.

Thời điểm kế nhiệm cách đây hơn ba thập niên cũng đánh dấu một điều chỉnh quan trọng trong Hiến pháp, khi tiêu chuẩn đối với Lãnh tụ Tối cao được sửa đổi, cho phép lựa chọn một giáo sĩ có trình độ luật Hồi giáo và năng lực chính trị - quản lý phù hợp. Qua thời gian, vị trí Lãnh tụ Tối cao ngày càng củng cố vai trò trung tâm trong hệ thống chính trị, với quyền hạn rộng lớn theo Điều 110 Hiến pháp, bao gồm chỉ huy lực lượng vũ trang, bổ nhiệm các vị trí chủ chốt trong tư pháp và truyền thông nhà nước, cũng như định hướng các quyết sách chiến lược.

Người dân Iran tràn xuống đường phố Tehran sau khi có tin lãnh đạo tối cao Ali Khamenei qua đời. Ảnh: AFP

Trong thời gian cầm quyền, ông Ayatollah Ali Khamenei theo đuổi định hướng “kinh tế kháng cự”, nhấn mạnh tự chủ và giảm phụ thuộc bên ngoài trong bối cảnh các lệnh trừng phạt quốc tế. Tuy nhiên, nền kinh tế Iran cũng đối mặt nhiều thách thức, gồm lạm phát kéo dài, biến động tỷ giá và áp lực việc làm.

Sau thông tin về sự ra đi của ông Ayatollah Ali Khamenei, dư luận trong và ngoài Iran xuất hiện nhiều ý kiến trái chiều. Một bộ phận người Iran ở nước ngoài bày tỏ kỳ vọng về khả năng mở ra giai đoạn thay đổi. Trên các nền tảng mạng xã hội, nhiều quan điểm cho rằng đây có thể là thời điểm bước ngoặt trong lịch sử chính trị đất nước.

Tuy nhiên, các tổ chức nghiên cứu quốc tế lưu ý rằng việc thay đổi cá nhân lãnh đạo không đồng nghĩa với thay đổi thể chế. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) nhận định tiến trình kế nhiệm lần này chỉ là lần chuyển giao thứ hai kể từ năm 1979 và mang ý nghĩa lịch sử, song kết quả cụ thể vẫn còn nhiều ẩn số.

Ba kịch bản chính trị được đặt ra

Theo đánh giá của một số tổ chức nghiên cứu quốc tế, Iran hiện có thể đối mặt ba kịch bản chính sau khi chuyển giao lãnh đạo.

Thứ nhất là tiếp nối mô hình hiện tại, tức duy trì cấu trúc quyền lực và định hướng chính sách tương tự trước đây dưới sự điều hành của một lãnh đạo mới. Thứ hai là gia tăng vai trò của các thiết chế an ninh – quân sự, qua đó hình thành mô hình quản trị đặt trọng tâm vào ổn định và kiểm soát. Và thứ ba là khả năng xuất hiện những biến động sâu rộng về thể chế, dù khả năng và thời điểm xảy ra vẫn còn khó dự báo. Tuy nhiên, phần lớn các phân tích cho rằng trong ngắn hạn, kịch bản có khả năng cao nhất là duy trì tính liên tục của hệ thống, với việc lãnh đạo mới từng bước định hình phong cách và ưu tiên điều hành riêng trong khuôn khổ hiện hành.

Phần lớn phân tích cho rằng kịch bản có xác suất cao nhất trong ngắn hạn là duy trì tính liên tục của hệ thống, trong đó lãnh đạo mới sẽ từng bước định hình phong cách điều hành riêng.

Tác động đối với kinh tế và đối ngoại

Kinh tế Iran hiện chịu nhiều sức ép từ lạm phát, suy giảm sức mua và hạn chế tiếp cận thị trường quốc tế. Một số chuyên gia nhận định triển vọng phục hồi phụ thuộc lớn vào chính sách đối ngoại và khả năng cải thiện môi trường kinh doanh.

Nếu chính sách đối ngoại có sự điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, khả năng đối thoại kinh tế với các đối tác quốc tế có thể được mở rộng. Ngược lại, nếu định hướng không thay đổi đáng kể, nền kinh tế có thể tiếp tục đối mặt thách thức trong ngắn hạn.

Giới phân tích cũng cho rằng các yếu tố nội tại như cải cách cơ cấu, quản lý tài chính công và ổn định tiền tệ sẽ đóng vai trò quyết định trong việc củng cố niềm tin của thị trường và người dân.

Bên cạnh diễn biến trong nước, cộng đồng người Iran ở nước ngoài cũng có nhiều quan điểm khác nhau về tương lai chính trị. Tuy nhiên, giới quan sát nhận định các lực lượng đối lập lưu vong hiện còn phân tán, thiếu sự đồng thuận và chưa hình thành được cơ chế lãnh đạo thống nhất có ảnh hưởng rộng rãi trong nước.

Do đó, khả năng tác động trực tiếp của các nhóm này đến tiến trình chính trị nội bộ Iran trong ngắn hạn được đánh giá là hạn chế.

Triển vọng phía trước

Tiến trìnhh kế nhiệm tại Iran sẽ được thực hiện theo quy định của Hiến pháp, thông qua Hội đồng Chuyên gia. Đây là giai đoạn có ý nghĩa quan trọng, không chỉ đối với cấu trúc quyền lực trong nước mà còn với vị thế của Iran trên trường quốc tế.

Dù tồn tại nhiều dự báo khác nhau, giới nghiên cứu cho rằng những thay đổi nếu có sẽ diễn ra từng bước, phụ thuộc vào tương quan lực lượng nội bộ, bối cảnh khu vực và môi trường kinh tế toàn cầu. Giai đoạn chuyển tiếp hiện nay vì vậy được xem là phép thử đối với khả năng thích ứng và ổn định của hệ thống chính trị Iran trong thời kỳ mới.

Như Ý