Chuyên gia: Dùng từ 'theo dõi tâm thần' dễ dẫn đến định kiến và phân biệt đối xử

Đây là một điểm mới rất đáng chú ý trong dự thảo Luật Phòng bệnh đang được Bộ Y tế xây dựng và lấy ý kiến. Đề xuất này lập tức nhận được nhiều sự quan tâm từ dư luận. PV VOV Giao thông đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thu Hương, chuyên gia Tâm lý học lâm sàng về vấn đề này:

Ảnh minh họa: ChatGPT

PV: Thưa bà, dự thảo Luật Phòng bệnh mới đây của Bộ Y tế có đưa ra 4 nhóm có yếu tố nguy cơ liên quan mắc rối loạn tâm thần, gồm: Thứ nhất là yếu tố sinh học và di truyền; Thứ hai là yếu tố tâm lý, trong đó đáng chú ý là stress kéo dài, sang chấn tâm lý; Thứ ba là yếu tố xã hội như tình trạng cô lập; kỳ thị, phân biệt đối xử, môi trường sống không an toàn; lạm dụng chất kích thích; Thứ tư là các yếu tố khác, trong đó có áp lực cao và kéo dài về học tập, lao động và kinh tế. Bà có góc nhìn thế nào về đề xuất này?

PGS.TS Trần Thu Hương: Đứng ở góc độ chuyên môn, phạm vi để Bộ Y tế đưa vào dự thảo Luật nhằm theo dõi, giám sát xem những cá nhân trong môi trường đó có nảy sinh vấn đề về sức khỏe tâm thần hay không, tôi nghĩ Bộ Y tế cũng cần phải cân nhắc để mở rộng nhóm đối tượng.

Đặc biệt, tôi cho rằng Bộ Y tế nên xem xét cách sử dụng ngôn từ sao cho không mang tính chất định kiến. Ví dụ, dùng từ "theo dõi tâm thần" sẽ dễ dẫn đến định kiến xã hội và phân biệt đối xử. Với những người chưa chắc đã có vấn đề, họ chỉ căng thẳng thôi, nhưng khi nói đến "theo dõi tâm thần", tự nhiên họ sẽ bị rơi vào nhóm có nguy cơ và phản ứng của họ sẽ không ổn. Thay vì thế, chúng ta nên dùng từ "phòng ngừa và hỗ trợ ban đầu" cho những người có nguy cơ cao.

PV: Bà vừa chia sẻ, chúng ta cần mở rộng phạm vi và đối tượng, đồng thời phải dựa trên những bằng chứng xác thực. Vậy theo kinh nghiệm của bà, những môi trường nào và nhóm đối tượng nào mới thực sự là nhóm có nguy cơ cao cần được ưu tiên giám sát?

PGS.TS Trần Thu Hương: Trong kinh nghiệm làm nghề của tôi, 20 năm gần đây, có mấy nhóm mà chắc chắn Bộ Y tế sẽ cần phải xem xét.

Thứ nhất là nhóm trẻ em, vị thành niên. Cái độ tuổi từ 15 đến 24 tuổi, theo quan điểm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), là nhóm có áp lực vô cùng lớn và dễ nảy sinh các vấn đề sức khỏe tâm thần với tỷ lệ rất cao. Thứ hai là nhóm người cao tuổi, từ 65 tuổi trở lên. Bình thường chúng ta hay nghĩ người cao tuổi chỉ gặp các vấn đề về suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ (Alzheimer), nhưng thực ra ở họ có rất nhiều lo âu, trầm cảm và cả nguy cơ tự sát. Thứ ba là nhóm những người đi làm ở trong những môi trường áp lực lớn. Chúng ta cần xem xét môi trường đó chỉ làm kích hoạt nảy sinh vấn đề, hay các vấn đề của họ đã nảy sinh từ trước đó rồi.

Và một nhóm nữa là nhóm phụ nữ, đặc biệt là những người phụ nữ trong độ tuổi sinh nở. Họ chịu tác động của rất nhiều yếu tố môi trường, áp lực... Đây là nhóm cũng cần phải có sự hỗ trợ và phòng ngừa.

PV: Về công cụ thực hiện, dự thảo quy định sẽ có cuộc điều tra quy mô quốc gia 5 năm/lần và giám sát tại các cơ sở y tế, trường học, khu công nghiệp... Theo bà, để triển khai một cách thiết thực, chúng ta cần bổ sung những gì?

PGS.TS Trần Thu Hương: Thực ra, các vấn đề về sức khỏe thể chất và tâm thần không đợi đến 5 năm, nó có thể nảy sinh ở bất cứ lúc nào. Ở các cơ quan, tổ chức trong hệ thống nhà nước đều có tổ chức khám sức khỏe định kỳ tổng quát cho cán bộ nhân viên. Nhưng bình thường thì người ta mới chỉ dừng lại ở khám thể chất và cùng lắm là khám thần kinh thôi. Gần như hầu hết các cơ sở chưa đưa tiêu chí đánh giá về sức khỏe tâm thần vào. Việc này rất dễ làm, chúng ta đưa vào quy định thì tất cả các cơ sở đều phải làm, từ đó giúp người dân bắt đầu hình thành hiểu biết, kiến thức để đánh giá thường kỳ.

Tuy nhiên, liên quan đến các vấn đề sức khỏe tâm thần thì lại phải có sự nhận diện rõ ràng. Sẽ có các bác sĩ tâm thần xem xét, đánh giá về các triệu chứng. Nhưng bên cạnh đó, nó phải liên quan đến các nhà tâm lý lâm sàng để nhìn nhận dưới góc độ các tiến trình tâm lý bên trong con người. Sự phối hợp giữa bác sĩ tâm thần và nhà tâm lý lâm sàng mới có thể tạo ra một góc nhìn toàn diện, giúp người dân hiểu chính xác và giữ được sức khỏe tâm thần của chính mình.

PV: Vâng, xin cảm ơn PGS.TS Trần Thu Hương!

Rõ ràng, việc đưa sức khỏe tâm thần vào diện quan tâm, dự phòng là một chủ trương đúng đắn và cấp thiết của Bộ Y tế. Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào đời sống và phát huy hiệu quả, có lẽ cần sự cẩn trọng trong cách tiếp cận, sử dụng ngôn từ tránh gây kỳ thị, mở rộng đúng nhóm đối tượng và có sự phối hợp đồng bộ giữa y tế và tâm lý học lâm sàng. Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) cũng bày tỏ mong tiếp tục nhận được ý kiến đóng góp của các cơ quan, tổ chức, đơn vị và người dân đối với dự thảo hướng dẫn Luật Phòng bệnh cũng như các văn bản chuyên môn liên quan nhằm tạo sự đồng thuận xã hội và bảo vệ tốt hơn sức khỏe người dân khi triển khai.

Chu Đức/VOV-Giao thông