Chuyển đổi xanh giao thông, giảm áp lực ô nhiễm: Thích nghi từng bước, không gây xáo trộn

Lộ trình 4 vùng chuyển đổi

Theo phương án được đề xuất, địa bàn thành phố được chia thành 4 khu vực gồm: đặc khu Côn Đảo; khu vực Cần Giờ gồm các xã Bình Khánh, An Thới Đông, Cần Giờ và Thạnh An; vùng phát thải thấp (LEZ) dự kiến hình thành tại khu vực nội đô có mật độ giao thông cao; toàn bộ khu vực còn lại của TPHCM. Việc phân vùng được tính toán trên cơ sở quy mô phương tiện, mật độ dân cư, mức độ phát thải và khả năng đầu tư hạ tầng.

Xe buýt điện đón khách tại trạm trung chuyển Hàm Nghi, phường Sài Gòn, TPHCM. ẢNH: HOÀNG HÙNG

Côn Đảo được lựa chọn triển khai sớm do số lượng phương tiện không lớn, thuận lợi trong quản lý; Cần Giờ được định hướng trở thành mô hình đô thị sinh thái; vùng phát thải thấp sẽ áp dụng các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt hơn nhằm từng bước kiểm soát ô nhiễm tại khu vực trung tâm; đối với các khu vực còn lại, việc chuyển đổi được thực hiện từng bước, phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng đáp ứng của hạ tầng.

Hiện TPHCM có khoảng 15 triệu dân, với gần 12,82 triệu phương tiện giao thông đường bộ, gồm 11,5 triệu xe máy, 1,28 triệu ô tô và gần 600.000 phương tiện kinh doanh vận tải như xe buýt, taxi, xe hợp đồng, xe khách, xe tải. Với quy mô phương tiện lớn, giao thông thành phố trở thành một trong những nguồn phát thải đáng kể, trong đó có bụi mịn PM2.5 (gây hại tim mạch, hô hấp...) và khí nhà kính (gây biến đổi khí hậu, nước biển dâng cao và thời tiết cực đoan...).

Theo đơn vị tư vấn, nếu không kiểm soát hiệu quả, số lượng phương tiện tiếp tục tăng sẽ gây áp lực lớn lên chất lượng môi trường, sức khỏe cộng đồng và khả năng phát triển bền vững của đô thị. Do đó, chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện và năng lượng xanh được xem là giải pháp lâu dài của thành phố để giảm phát thải, cải thiện chất lượng không khí và nâng cao chất lượng sống.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy điện hóa giao thông đang trở thành một trong những giải pháp quan trọng để giảm ô nhiễm. Tuy nhiên, quá trình này không thể thực hiện trong thời gian ngắn mà cần có lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế, hạ tầng và khả năng thích ứng của người dân.

TPHCM dự kiến ưu tiên chuyển đổi các nhóm phương tiện công cộng và kinh doanh vận tải trước. Xe buýt được xác định là nhóm phương tiện chuyển đổi sớm (bởi số lượng không quá lớn nhưng tần suất hoạt động cao) mang lại hiệu quả giảm phát thải rõ rệt. Việc chuyển đổi xe buýt cũng góp phần tạo hình ảnh trực quan về giao thông xanh, khuyến khích người dân thay đổi thói quen.

Sau xe buýt là taxi, xe hợp đồng, xe công nghệ và các phương tiện kinh doanh vận tải. Đây là những phương tiện hoạt động với cường độ cao, tiêu thụ nhiều nhiên liệu và phát sinh lượng khí thải đáng kể.

Đối với xe máy và ô tô cá nhân, thành phố không đặt mục tiêu chuyển đổi ngay mà dự kiến áp dụng lộ trình nâng dần tiêu chuẩn khí thải, kết hợp chính sách hỗ trợ tài chính và phát triển hạ tầng. Cách tiếp cận này giúp người dân có thêm thời gian thích nghi, đồng thời hạn chế tác động đến đời sống, sản xuất và kinh doanh.

Hạ tầng là yếu tố quyết định

Một trong những điều kiện then chốt để quá trình điện hóa giao thông thành công là hệ thống hạ tầng năng lượng. ThS Phạm Ngọc Công, Đại học Bách khoa Đà Nẵng, cho rằng dù chính sách hỗ trợ có hấp dẫn nhưng nếu thiếu mạng lưới trạm sạc, tủ đổi pin thuận tiện, việc chuyển đổi phương tiện sẽ gặp nhiều khó khăn.

Người dân đi xe buýt điện tại bến xe buýt trung tâm Sài Gòn. Ảnh: QUỐC HÙNG

Theo đề án, TPHCM dự kiến phát triển hơn 18.000 trụ sạc và trên 33.000 tủ đổi pin trên toàn địa bàn. Riêng vùng phát thải thấp được ưu tiên bố trí hơn 3.300 trụ sạc nhanh và khoảng 8.900 tủ đổi pin, đáp ứng nhu cầu của xe buýt, taxi, xe công nghệ và phương tiện cá nhân. Để giảm áp lực cho ngân sách, đề án đề xuất thành phố đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư hạ tầng.

Doanh nghiệp đầu tư trạm sạc trên đất công được đề xuất miễn tiền thuê đất trong 5 năm, đồng thời được hỗ trợ tiếp cận vốn và hưởng các chính sách ưu đãi về lãi suất. Việc huy động nguồn lực xã hội được xem là giải pháp quan trọng để nhanh chóng hình thành mạng lưới sạc, tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp yên tâm chuyển đổi phương tiện.

Cùng với hạ tầng sạc, thành phố dự kiến xây dựng hệ thống quản lý đồng bộ gồm: kiểm định khí thải, camera giám sát, quan trắc chất lượng không khí và nền tảng số phục vụ quản lý, tiếp nhận hồ sơ hỗ trợ người dân. Đây cũng là cơ sở để quá trình thực hiện chính sách được công khai, minh bạch và hiệu quả hơn.

Chuyển đổi giao thông xanh không đơn thuần là thay xe xăng bằng xe điện. Đây là quá trình chuyển đổi toàn diện, từ phương tiện, hạ tầng năng lượng, công nghệ đến cơ chế chính sách và thói quen đi lại của người dân. Nếu được triển khai đồng bộ, có lộ trình phù hợp và bảo đảm hài hòa lợi ích của người dân, doanh nghiệp, đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông sẽ tạo nền tảng quan trọng để TPHCM từng bước hình thành hệ thống giao thông hiện đại, thân thiện, góp phần xây dựng đô thị xanh hơn, sạch hơn và phát triển bền vững trong những thập niên tới.

QUỐC HÙNG