Chuyển đổi xanh giao thông: Điện hóa là chủ đạo, nhưng không phải lời giải duy nhất

Việt Nam đang tăng tốc hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, với giao thông vận tải là một trong những lĩnh vực trọng tâm của quá trình chuyển đổi năng lượng.

Theo ông Lê Kim Thành - Vụ trưởng Vụ Vận tải và An toàn giao thông (Bộ Xây dựng), chuyển đổi xanh không chỉ là thay thế xe chạy nhiên liệu hóa thạch bằng xe điện, mà còn là xây dựng hệ sinh thái năng lượng sạch với hạ tầng, công nghệ và chính sách được phát triển đồng bộ, phù hợp từng phương thức vận tải. Báo Xây dựng đã trao đổi với ông về lộ trình và các giải pháp để hiện thực hóa mục tiêu này.

Ông Lê Kim Thành, Vụ trưởng Vụ Vận tải và An toàn giao thông, Bộ Xây dựng.

Thưa ông, chuyển đổi xanh trong lĩnh vực giao thông vận tải của Việt Nam hiện đang ở giai đoạn nào? Những kết quả nổi bật và thách thức lớn nhất là gì?

Ông Lê Kim Thành: Chuyển đổi xanh trong giao thông vận tải đã chuyển từ giai đoạn định hướng sang triển khai thực chất. Đây là lĩnh vực được Chính phủ ưu tiên vì tiêu thụ năng lượng lớn, phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch và phát thải đáng kể khí nhà kính.

Sau khi Chính phủ ban hành Chương trình hành động thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, Bộ Xây dựng (trước đây là Bộ GTVT) đã xây dựng kế hoạch triển khai với nhiều nhiệm vụ cụ thể và bước đầu đạt kết quả tích cực.

Đến tháng 5/2026, cả nước có gần 375.000 phương tiện điện lưu hành, gồm hơn 369.000 ô tô điện, trên 1.500 xe buýt điện và hàng nghìn xe tải điện. Nhiều địa phương đã đưa xe buýt điện vào hoạt động, góp phần giảm phát thải, giảm ô nhiễm và nâng cao chất lượng vận tải công cộng.

Cùng với đó, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho phương tiện điện, trạm sạc và kiểm định đang được hoàn thiện; các chương trình phát triển giao thông công cộng, vận tải đa phương thức, đường sắt đô thị và nhiên liệu sinh học cũng được thúc đẩy.

Thuận lợi lớn hiện nay là quyết tâm chính trị từ Trung ương đến địa phương, nhận thức của người dân và doanh nghiệp ngày càng nâng cao, trong khi công nghệ xanh trên thế giới phát triển nhanh và chi phí dần hợp lý hơn.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn đối mặt nhiều thách thức. Hạ tầng năng lượng xanh, đặc biệt là mạng lưới trạm sạc, chưa theo kịp tốc độ phát triển của phương tiện điện. Chi phí đầu tư còn cao; công nghệ lõi như pin, vật liệu mới và hệ thống lưu trữ năng lượng vẫn phụ thuộc vào nước ngoài. Đặc biệt, không phải mọi loại hình vận tải đều có thể điện hóa nhanh như đường bộ do đặc thù về công nghệ và khai thác.

Trong bối cảnh ấy, Bộ Xây dựng sẽ tập trung vào những giải pháp nào để thúc đẩy chuyển đổi xanh trong thời gian tới?

Ông Lê Kim Thành: Quan điểm xuyên suốt của Bộ Xây dựng là chuyển đổi xanh phải hài hòa giữa mục tiêu giảm phát thải với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì hoạt động vận tải thông suốt.

Đến năm 2030, Bộ ưu tiên các lĩnh vực có khả năng giảm phát thải nhanh và hiệu quả, trước hết là đường bộ và đường sắt. Với đường bộ, tiếp tục thúc đẩy điện hóa phương tiện, đặc biệt là xe buýt, taxi và phương tiện vận tải đô thị. Với đường sắt, phát triển vận tải khối lượng lớn, đường sắt đô thị theo mô hình TOD và từng bước điện khí hóa các tuyến phù hợp.

Song song đó, Bộ đang xây dựng bộ tiêu chí cho cảng biển xanh, cảng hàng không xanh, cảng thủy nội địa xanh, nhà ga đường sắt xanh và trạm dừng nghỉ xanh, hướng tới hình thành hệ sinh thái giao thông xanh trên phạm vi cả nước.

Bộ cũng sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển hạ tầng năng lượng xanh, mạng lưới trạm sạc, nhiên liệu sinh học, nhiên liệu hàng không bền vững và các loại nhiên liệu phát thải thấp khác.

Tương lai của giao thông xanh sẽ là sự kết hợp giữa điện, nhiên liệu sinh học, nhiên liệu hàng không bền vững cùng các loại nhiên liệu phát thải thấp khác, phù hợp với đặc thù từng phương thức vận tải (ảnh minh họa).

Nhiều ý kiến cho rằng xe điện sẽ sớm thay thế hoàn toàn nhiên liệu truyền thống. Quan điểm của ông về nhận định này như thế nào?

Ông Lê Kim Thành: Điện hóa sẽ giữ vai trò chủ đạo trong quá trình chuyển đổi năng lượng, đặc biệt với giao thông đường bộ. Tuy nhiên, đây không phải là lời giải duy nhất.

Mục tiêu của chuyển đổi xanh không chỉ là thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng điện, mà là giảm phát thải khí nhà kính và xây dựng hệ thống giao thông bền vững.

Xe điện sẽ phát triển mạnh ở giao thông đô thị, nhưng với vận tải hàng hóa đường dài, hàng hải và hàng không, quá trình chuyển đổi sẽ phức tạp hơn do hạn chế về công nghệ lưu trữ năng lượng.

Thực tế cho thấy sẽ không có một loại nhiên liệu nào thay thế hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch. Tương lai của giao thông xanh là sự kết hợp giữa điện, nhiên liệu sinh học, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), hydro và các loại nhiên liệu phát thải thấp khác, phù hợp với đặc thù của từng phương thức vận tải.

Vì sao điện hóa trong hàng hải và hàng không lại khó khăn hơn nhiều so với đường bộ, thưa ông?

Ông Lê Kim Thành: Khó khăn chủ yếu xuất phát từ yêu cầu kỹ thuật của từng loại hình vận tải.

Với đường bộ, cự ly hoạt động và khả năng bố trí trạm sạc tương đối phù hợp với công nghệ pin hiện nay. Trong khi đó, tàu biển phải vận hành liên tục trên các tuyến quốc tế, nên nếu sử dụng hoàn toàn pin sẽ cần khối lượng pin rất lớn, làm tăng trọng lượng và giảm hiệu quả khai thác.

Đối với hàng không, thách thức còn lớn hơn khi máy bay đòi hỏi nguồn năng lượng có mật độ rất cao nhưng khối lượng phải tối thiểu. Vì vậy, nhiên liệu phản lực vẫn sẽ giữ vai trò chủ đạo trong thời gian tới.

Xu hướng chung của thế giới là kết hợp đổi mới công nghệ động cơ, tối ưu vận hành, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và từng bước chuyển sang các loại nhiên liệu phát thải thấp như nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), methanol xanh, amoniac xanh và hydro, thay vì chỉ tập trung vào điện hóa.

Theo ông Thành, nhiên liệu phản lực vẫn là nguồn năng lượng chủ đạo của ngành hàng không toàn cầu (ảnh minh họa).

Trong bối cảnh đó, nhiên liệu sinh học sẽ đóng vai trò như thế nào trong quá trình chuyển đổi năng lượng của ngành giao thông, thưa ông?

Ông Lê Kim Thành: Thực tiễn trong nước và quốc tế cho thấy nhiên liệu sinh học không chỉ là giải pháp chuyển tiếp mà đang trở thành một trong những trụ cột của quá trình chuyển đổi năng lượng trong giao thông vận tải.

Ưu điểm lớn nhất của nhiên liệu sinh học là có thể tận dụng hạ tầng và phương tiện hiện có, qua đó giảm đáng kể chi phí chuyển đổi. Với đường bộ, việc triển khai xăng E5 trước đây và E10 hiện nay cho thấy đây là giải pháp khả thi, có thể mở rộng ngay trên quy mô lớn.

Đối với hàng không và hàng hải, các loại nhiên liệu phát thải thấp như nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), nhiên liệu sinh học, methanol xanh và amoniac xanh đang được xem là giải pháp trọng tâm để giảm phát thải.

Với Việt Nam, phát triển nhiên liệu sinh học không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn tận dụng nguồn nguyên liệu trong nước, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, phát triển nông nghiệp xanh và tăng cường an ninh năng lượng quốc gia.

Theo ông, cần những chính sách gì để vừa thúc đẩy điện hóa, vừa phát triển hiệu quả các loại nhiên liệu sạch trong giao thông vận tải?

Ông Lê Kim Thành: Chuyển đổi năng lượng trong giao thông vận tải là quá trình lâu dài, tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế. Vì vậy, cần xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, phát triển đồng thời nhiều giải pháp năng lượng sạch theo lợi thế của từng phương thức vận tải.

Thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế chính sách; phát triển đồng bộ hạ tầng năng lượng xanh; thúc đẩy đổi mới công nghệ; xây dựng cơ chế tài chính xanh và thị trường carbon; đồng thời tái cơ cấu vận tải theo hướng tăng thị phần đường sắt, đường thủy nội địa và hàng hải để giảm phát thải bền vững.

Mục tiêu cuối cùng không phải thay thế một loại nhiên liệu bằng một loại nhiên liệu khác, mà là xây dựng hệ sinh thái giao thông phát thải thấp, hiện đại, hiệu quả, hài hòa giữa mục tiêu Net Zero, an ninh năng lượng và tăng trưởng kinh tế.

Yến Chi