Chống buôn lậu thuốc lá: Từ chặn biên giới đến truy tận nguồn

Ngày 6/8, tại TP. Hồ Chí Minh, Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia) tổ chức Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg. Trước đó, ngày 4/8, đoàn công tác do ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia làm Trưởng đoàn đã làm việc với Ban Chỉ đạo 389 các tỉnh An Giang, Đồng Tháp và Tây Ninh về công tác chống buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá qua biên giới.

Từ các cuộc làm việc tại TP. Hồ Chí Minh, An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh và nhiều địa phương, một thực tế được chỉ ra khá rõ: cuộc chiến chống thuốc lá lậu đang thay đổi cả về địa bàn, phương thức lẫn đối tượng. Những tuyến đường truyền thống vẫn còn đó, nhưng bên cạnh chúng đã xuất hiện những “tuyến đường” mới trên không gian mạng.

Ông Đặng Văn Dũng - Phó Chánh Văn phòng Ban chỉ đạo 389 Quốc gia

Sau hơn 10 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, từ ngày 30/9/2014 đến ngày 30/9/2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ với 59.257 đối tượng; thu giữ hơn 110,18 triệu bao thuốc lá điếu, 388.196 kg lá thuốc lá và 2,37 triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới.

Những con số cho thấy quy mô và sự quyết liệt của công tác đấu tranh. Nhưng phía sau những kết quả đó cũng đặt ra một yêu cầu mới: phương thức quản lý phải đi nhanh hơn phương thức buôn lậu.

Chống buôn lậu từ đường biên đến không gian số

Nếu trước đây thuốc lá nhập lậu thường đi theo những tuyến, địa bàn tương đối rõ, từ biên giới vào các điểm tập kết rồi phân phối trên thị trường nội địa, thì nay một phần hoạt động mua bán đã chuyển lên môi trường mạng.

Người bán không nhất thiết phải có cửa hàng. Kho hàng không nhất thiết nằm cùng địa phương với người bán. Người gửi và người nhận có thể ở những tỉnh, thành phố khác nhau. Một đối tượng có thể sử dụng nhiều tài khoản, thay đổi thông tin liên tục và đưa hàng đến khách hàng thông qua dịch vụ chuyển phát.

Cách thức này khiến việc phát hiện hàng hóa chỉ là bước đầu. Từ một đơn hàng, lực lượng chức năng phải lần tiếp đến tài khoản bán hàng, nơi tập kết, người cung cấp, phương tiện vận chuyển và những giao dịch có liên quan. Nếu không có dữ liệu để kết nối, một vụ việc riêng lẻ rất khó trở thành đầu mối để phát hiện cả đường dây.

Đây cũng là lý do nhiều địa phương đề nghị xây dựng cơ sở dữ liệu kết nối, chia sẻ thông tin dùng chung; đồng thời tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương)

Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước - Bộ Công Thương cho biết việc xử lý vi phạm trên môi trường mạng vẫn gặp nhiều khó khăn do đối tượng sử dụng nhiều tài khoản, thường xuyên thay đổi thông tin và không có địa điểm kinh doanh cố định. Thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg, Cục sẽ xây dựng tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất, chuẩn hóa quy trình xử lý vi phạm hành chính; tăng cường giám sát, truy vết hoạt động kinh doanh trên môi trường số; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo rủi ro đối với mặt hàng thuốc lá.

Điểm đáng chú ý là phương thức quản lý được định hướng chuyển từ kiểm tra bị động sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro. Đây không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ mà là thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chờ hàng lậu xuất hiện rồi kiểm tra, lực lượng chức năng cần nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường và xác định những mối liên hệ phía sau.

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới càng làm yêu cầu này trở nên cấp thiết. Việc quảng bá, chào bán có thể thực hiện nhanh chóng trên mạng, trong khi sản phẩm lại có nhiều loại linh kiện, thiết bị, phụ kiện, dung dịch và bộ phận cấu thành khác nhau.

Ban Chỉ đạo 389 tỉnh An Giang đề nghị nghiên cứu hoàn thiện quy định về quản lý và tiêu hủy thuốc lá thế hệ mới, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu cho lực lượng thực thi ở cơ sở. Đắk Lắk đề nghị nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, trong đó xem xét cả linh kiện, thiết bị, phụ kiện, dung dịch và các bộ phận cấu thành dùng để lắp ráp, sản xuất.

Quảng Ninh cũng đề nghị sớm có hướng dẫn liên ngành về xử lý tang vật là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bị tịch thu; đồng thời nghiên cứu tăng chế tài đối với các hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép.

Như vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng cường kiểm tra mà còn phải hoàn thiện hành lang pháp lý để xử lý những phương thức và sản phẩm mới.

Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng (Bộ Quốc phòng)

Ở tuyến biên giới, Bộ đội Biên phòng đề xuất cách tiếp cận “3 lớp”, kết hợp kiểm soát từ ngoài biên giới, khu vực biên giới đến địa bàn nội địa; đồng thời ứng dụng công nghệ để giám sát cả hoạt động buôn bán, trao đổi và thanh toán trên không gian mạng.

Cùng với đó, Tây Ninh đề nghị thường xuyên tổng hợp những khó khăn, vướng mắc, quy định chồng chéo để kịp thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung, nhất là trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Những kiến nghị từ cơ sở cho thấy một điều: biên giới vẫn là tuyến phòng thủ quan trọng, nhưng không thể là tuyến kiểm soát duy nhất. Khi hàng hóa được tổ chức, giao dịch và phân phối bằng công nghệ, cuộc đấu tranh cũng phải được mở rộng sang chính không gian mà các đối tượng đang sử dụng.

Không chỉ bắt giữ, phải đánh trúng nguồn cung 

Điểm khó nhất của chống buôn lậu không phải lúc nào cũng là bắt được một người vận chuyển hay thu giữ một lô hàng. Điều khó hơn là từ vụ việc đó lần ra nguồn hàng, đầu nậu và cả mạng lưới đứng phía sau.

Đại diện 389 tỉnh Đồng Tháp

Thực tế tại Đồng Tháp cho thấy những vướng mắc có thể bắt đầu ngay từ một điểm bán nhỏ. Một số điểm bán lẻ thuốc lá đồng thời là nơi ở và nơi cất giấu hàng hóa. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, việc khám xét phải thực hiện theo quy định đối với nơi ở, có thể kéo dài thời gian và tạo điều kiện để đối tượng tẩu tán hàng hóa. Địa phương đề nghị nghiên cứu quy định phù hợp hơn để lực lượng chức năng có thể xử lý kịp thời trong những tình huống này.

Nhưng xử lý được một điểm bán vẫn chưa phải là kết thúc. Câu hỏi quan trọng hơn là hàng từ đâu đến và còn bao nhiêu điểm bán khác trong cùng một chuỗi cung ứng.

Vì vậy, việc kết nối dữ liệu giữa các lực lượng cần được xem là một yêu cầu thực chất, thay vì chỉ dừng ở việc chia sẻ thông tin. Dữ liệu từ biên giới, thị trường nội địa, kho hàng, phương tiện vận chuyển, tài khoản bán hàng, dịch vụ chuyển phát và giao dịch có thể giúp cơ quan chức năng nhận diện những mối liên hệ mà kiểm tra trực tiếp khó phát hiện.

Đây cũng là cơ sở để chuyển từ cách làm thiên về “bắt vụ việc” sang “đánh trúng đường dây”.

Muốn vậy, nguồn lực cho lực lượng thực thi cũng phải được bảo đảm. Các địa phương đề nghị tăng cường kinh phí, phương tiện, thiết bị kỹ thuật; đầu tư hệ thống giám sát tại khu vực biên giới, vùng biển; hỗ trợ công tác tiêu hủy tang vật và có cơ chế khen thưởng phù hợp đối với những tập thể, cá nhân có thành tích trong đấu tranh chống buôn lậu.

Tuy nhiên, chống buôn lậu sẽ khó bền vững nếu chỉ tập trung vào kiểm soát và xử phạt.

Ông Hồ Lê Nghĩa - Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam

Phát biểu tại hội nghị, ông Hồ Lê Nghĩa - Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam chia sẻ với những khó khăn về kinh phí, phương tiện, trang thiết bị của lực lượng thực thi; đồng thời khẳng định Hiệp hội sẽ tiếp tục đồng hành, phối hợp với các cơ quan chức năng trong công tác chống buôn lậu thuốc lá.

Đồng chí Hồ Lê Nghĩa cũng cho rằng cần quan tâm đến việc tạo sinh kế cho người dân khu vực biên giới. Hỗ trợ vốn, phát triển sản xuất, đào tạo nghề, tạo việc làm và ổn định thu nhập sẽ góp phần hạn chế việc người dân tham gia vận chuyển, mang vác, tiếp tay cho buôn lậu.

Đây là phần việc không thể bỏ qua nếu muốn xử lý tận gốc. Bởi phía sau những người trực tiếp vận chuyển hàng lậu còn có những nguyên nhân kinh tế - xã hội khiến hoạt động này có điều kiện tồn tại. Khi sinh kế của người dân được bảo đảm, việc lôi kéo, thuê mướn người vận chuyển hàng lậu cũng sẽ gặp nhiều khó khăn hơn.

Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết đang nghiên cứu các cơ chế phù hợp để có thể tham gia hỗ trợ lực lượng chức năng theo đúng quy định. Cùng với đó, Hiệp hội tiếp tục phối hợp tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của thuốc lá nhập lậu, thuốc lá không rõ nguồn gốc và các sản phẩm thuốc lá được kinh doanh trái phép.

Sự tham gia của doanh nghiệp và Hiệp hội vì vậy không chỉ nhằm bảo vệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp. Đây còn là một kênh cung cấp thông tin thực tiễn, hỗ trợ tuyên truyền và phối hợp với cơ quan quản lý trong xây dựng thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh.

Từ những vấn đề được đặt ra tại các hội nghị có thể thấy, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg cần được nhìn nhận như một bước chuyển về phương thức quản lý. Không chỉ tăng kiểm tra mà phải nâng khả năng nhận diện rủi ro; không chỉ thu giữ hàng hóa mà phải truy nguồn; không chỉ xử lý người vận chuyển mà phải triệt phá đầu nậu, đường dây và nguồn cung.

Đồng thời, phải kết hợp nhiều giải pháp: kiểm soát biên giới với quản lý thị trường nội địa; quản lý trực tiếp với giám sát trên không gian số; xử lý vi phạm với tuyên truyền; hoàn thiện pháp luật với tăng cường nguồn lực; và kiểm soát buôn lậu với phát triển sinh kế cho người dân vùng biên.

Cuộc chiến chống thuốc lá lậu trong tình hình mới vì thế không thể chỉ nhìn qua những tuyến đường mà hàng hóa đi qua. Phải nhìn vào cả hệ thống phía sau một lô hàng: nguồn cung ở đâu, ai tổ chức, giao dịch bằng cách nào, hàng được tập kết ở đâu và đi vào thị trường qua những mắt xích nào.

Khi những câu hỏi đó được trả lời bằng dữ liệu, nghiệp vụ và sự phối hợp giữa các lực lượng, công tác chống buôn lậu mới có thể chuyển từ thế bị động sang chủ động; từ “chặn hàng” sang “đánh trúng nguồn”.

Đó cũng là yêu cầu cốt lõi trong tình hình mới: không chỉ ngăn thuốc lá lậu ở biên giới, mà phải truy tận nguồn trên cả thị trường thực và không gian số; qua đó góp phần bảo vệ nguồn thu ngân sách, quyền lợi của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hợp pháp, việc làm của người lao động và xây dựng thị trường thuốc lá minh bạch, ổn định, cạnh tranh lành mạnh. 

Thanh Tú - ảnh Vinataba