Chọn nghề trong kỷ nguyên số: Khả năng thích ứng là thước đo của 'an toàn'

Áp lực trước ngưỡng cửa lựa chọn

Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) năm 2026 đang đến gần với dự kiến hơn 1 triệu thí sinh tham dự. Đằng sau tấm bằng tốt nghiệp là bài toán chọn ngành, chọn nghề trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển vũ bão. Đối với học sinh và phụ huynh, áp lực phải “chọn đúng ngay từ vạch xuất phát” ngày càng đè nặng.

Em Lê Thị Hòa, học sinh lớp 12A8, Trường THPT Ngô Gia Tự - Hà Đông, Hà Nội đang phân vân giữa việc theo đuổi đam mê và chọn một ngành “an toàn” để đảm bảo cơ hội trúng tuyển. “Em đang cân nhắc làm sao để vừa có cơ hội đỗ cao, vừa không đi lệch định hướng lâu dài”, Hòa bộc bạch.

Công nghệ số đang tái định nghĩa cách con người học tập và làm việc, quyết định chọn ngành học không còn là một bước đi ngắn hạn. Ảnh: Bảo Khánh

Trong khi đó, em Trần Thanh Dung, học sinh Trường THPT Việt Nam - Ba Lan, lại đối mặt với áp lực từ số đông. Khi bạn bè chọn những ngành nghề thời thượng, Dung lại muốn đi theo một lối mòn ít người chọn, dẫn đến cảm giác lạc lõng và hoang mang: “Em lo lắng liệu hướng đi khác biệt có khiến mình bị tụt hậu phía sau hay không”.

Thạc sĩ Phạm Khắc Quý, Hiệu trưởng Trường THPT Ngô Gia Tự - Hà Đông, Hà Nội nhận định: Công nghệ và xã hội biến đổi quá nhanh, do đó học sinh nên coi việc học tập là hành trình suốt đời thay vì quá áp lực và nặng nề với lựa chọn ban đầu.

Thầy Quý gợi mở: “Để giảm bớt lo âu, các em hãy tự đặt câu hỏi về sở thích thực tế. Mình quan tâm đến điều gì nhất trên mạng xã hội? Môn học nào khiến mình hứng thú mà không thấy mệt mỏi?... Những câu hỏi nhỏ này giúp các em nhận diện thế mạnh bản thân, từ đó đưa ra lựa chọn tự tin hơn”. Thầy Quý cũng nhấn mạnh, lựa chọn ngành nghề lúc này là quan trọng nhưng không phải là duy nhất hay cuối cùng, bởi sự học là để thay đổi và thích ứng.

Đồng quan điểm, PGS.TS Bùi Phú Doanh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, nhắn nhủ: “Đừng chọn ngành chỉ vì sự "an toàn" nhất thời hay tính "thời thượng". Hãy chọn lĩnh vực mà các em có thể cống hiến và phát triển lâu dài".

Rèn giũa năng lực thích ứng - “Vũ khí” của tương lai

Theo các chuyên gia giáo dục, trước một tương lai đầy biến số, năng lực thích ứng là “vũ khí” duy nhất giúp người trẻ làm chủ sự nghiệp.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Oanh, Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Nhật (Đại học Quốc gia Hà Nội), học đại học là giai đoạn phát triển con người toàn diện chứ không chỉ đơn thuần là học một nghề. Nếu chỉ chăm chăm học một nghề đang "hot" mà thiếu kỹ năng nền tảng, các em sẽ rất khó xoay xở khi thị trường lao động biến đổi dưới tác động của AI và công nghệ số.

Rèn giũa khả năng thích ứng mới là "vũ khí an toàn" cho tương lai sự nghiệp bền vững. Ảnh: Tuệ Lâm

Từ góc nhìn nhà tuyển dụng, ông Nguyễn Bảo Long, Giám đốc dự án nguồn nhân lực Công ty Cổ phần TopCV Việt Nam, dẫn chứng: Báo cáo tuyển dụng năm 2025-2026 dựa trên phản hồi từ hơn 3.000 doanh nghiệp cho thấy, năng lực hành nghề thực tế được kết hợp giữa kiến thức chuyên môn và trải nghiệm thực tế mới là yếu tố quyết định. Việc học ngành “hot” chỉ mang lại lợi thế bước đầu, không phải là sự đảm bảo dài hạn.

Tiến sĩ Đỗ Ngọc Minh, Đồng sáng lập Khan Academy Việt Nam, cảnh báo về “rủi ro trong cảm giác an toàn”. Ông khuyên học sinh dù chọn ngành công nghệ hay bất cứ lĩnh vực nào cũng cần nằm lòng hai nguyên tắc: Một là thích ứng nhanh với sự thay đổi công nghệ; hai là phải học sâu, học kỹ để hiểu bản chất. Chỉ khi có nền tảng vững chắc, nhân sự mới không bị thay thế bởi AI.

Theo ông Nguyễn Đức Long, Giám đốc học viện AIUni, các bạn cần phải vừa theo đuổi đam mê bằng cách đào sâu chuyên môn để trở nên xuất sắc, đồng thời học cách sử dụng AI như một "trợ lý" đắc lực. Đó là cách duy nhất để không bị tụt hậu khi công nghệ len lỏi và làm thay đổi thị trường việc làm như hiện nay.

Rõ ràng, trong kỷ nguyên số, sự an toàn của sự nghiệp tương lai không nằm ở lựa chọn ban đầu mà nằm ở khả năng tự đổi mới của mỗi cá nhân để thích ứng và không tụt hậu.

Phương Hạnh