Chính sách nhân văn, đảm bảo công bằng giáo dục

Miễn phí SGK được thực hiện theo hình thức mượn - trả

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí SGK giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Theo đó, từ năm học 2029 - 2030, tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc được miễn phí SGK. Nhà nước đầu tư mua sắm SGK để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục, tổ chức cho học sinh mượn và trả sách sử dụng. Việc miễn phí SGK được thực hiện theo hình thức mượn - trả để tái sử dụng nhiều lần; ưu tiên tận dụng tối đa số lượng SGK hiện có và điều chuyển thông qua cơ chế liên thông thư viện giữa các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn trước khi quyết định mua sắm mới. Quy định này nhằm giảm áp lực lên ngân sách nhà nước, bảo vệ môi trường, hạn chế lãng phí và nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.

Vào đầu mỗi năm học hoặc học kỳ, mỗi học sinh được mượn 1 bộ SGK đầy đủ các môn học, hoạt động giáo dục tương ứng với chương trình học tập tại lớp. Sau khi kết thúc năm học hoặc học kỳ, học sinh có trách nhiệm hoàn trả bộ sách cho thư viện nhà trường quản lý. Đối với học sinh chuyển trường, học sinh có trách nhiệm hoàn trả đầy đủ SGK đã mượn cho cơ sở giáo dục nơi chuyển đi trước thời điểm hoàn tất thủ tục chuyển trường. Cơ sở giáo dục nơi tiếp nhận học sinh chuyển đến có trách nhiệm bố trí, cho học sinh mượn bổ sung SGK kể từ ngày tiếp nhận học sinh vào học, bảo đảm không làm gián đoạn việc học tập.

Học sinh toàn quốc sẽ được miễn phí SGK từ năm học 2029-2030.

Việc bàn giao SGK phải được ghi chép vào sổ theo dõi mượn - trả hoặc phần mềm quản lý, có xác nhận về số lượng và tình trạng vật lý của sách, ghi rõ tình trạng sách mới hoặc đã sử dụng tại thời điểm bàn giao. Sau khi kết thúc thời gian sử dụng, SGK được thu hồi, kiểm kê và bảo quản để tiếp tục sử dụng cho các năm học tiếp theo. Đối với cơ sở giáo dục tư thục, việc quản lý, sử dụng SGK được hỗ trợ từ ngân sách nhà nước phải đúng mục đích, bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả và phục vụ trực tiếp cho hoạt động dạy và học. Khi không còn nhu cầu sử dụng, đơn vị có trách nhiệm tổng hợp và bàn giao lại SGK cho cơ quan quản lý để đề xuất điều chuyển cho các cơ sở giáo dục khác…

Nhiều ý kiến cho rằng, việc miễn phí SGK cho học sinh được thực hiện từ năm học 2029-2030 là chính sách nhân văn, nhằm thúc đẩy công bằng trong giáo dục. Giá trị lớn nhất của chính sách miễn phí SGK không nằm ở số tiền mà mỗi gia đình tiết kiệm được mà ở thông điệp Nhà nước đặt người học vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển giáo dục. Khi mọi học sinh đều được bảo đảm điều kiện học tập cơ bản, được tiếp cận tri thức bình đẳng và được giáo dục về trách nhiệm đối với tài sản chung, chính sách sẽ góp phần xây dựng một thế hệ công dân không chỉ có tri thức mà còn có ý thức cộng đồng.

Trao cơ hội học tập bình đẳng cho học sinh và trách nhiệm với tài sản công

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học quốc gia Hà Nội nhấn mạnh: Việc miễn học phí cho học sinh phổ thông công lập trên toàn quốc từ năm học 2025–2026 đã là một bước tiến lớn, thể hiện cam kết của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền học tập cho mọi người. Nay Nghị định của Chính phủ quy định miễn phí SGK cho học sinh từ năm học 2029-2030 càng khẳng định giáo dục phổ thông sẽ hoàn toàn miễn phí đối với người học. Khi SGK được phát miễn phí, chúng ta gửi đi thông điệp rằng, xã hội trân trọng quyền học tập cơ bản của học sinh. Điều này phù hợp với xu hướng tiến bộ trên thế giới, nhiều quốc gia phát triển đã cung cấp SGK miễn phí hoặc cho mượn tại trường công nhằm đảm bảo sự bình đẳng về cơ hội học tập.

Sẽ miễn học phí, giáo trình môn Giáo dục quốc phòng và an ninh cho sinh viên tại các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp.

TS Vũ Việt Anh, chuyên gia giáo dục, Giám đốc Học viện Thành công cũng cho rằng, đây là một trong những quyết sách giáo dục có ý nghĩa xã hội sâu sắc trong giai đoạn hiện nay.

Điểm đáng chú ý của Nghị định là lựa chọn mô hình mượn - trả SGK thông qua thư viện nhà trường thay vì cấp phát để sở hữu cá nhân. Đây là một cách tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu hướng phát triển bền vững mà nhiều quốc gia đã áp dụng. Tuy nhiên, dưới góc độ giáo dục, giá trị lớn nhất của mô hình này không nằm ở việc tiết kiệm ngân sách mà ở những bài học âm thầm về trách nhiệm và ý thức cộng đồng. Khi một học sinh hiểu rằng cuốn sách mình đang sử dụng sẽ tiếp tục đồng hành cùng một bạn nhỏ khác ở năm học sau, các em sẽ học cách giữ gìn tài sản chung, biết trân trọng những giá trị mình được thụ hưởng và hình thành tinh thần sẻ chia. Đó chính là những năng lực công dân mà nhà trường luôn mong muốn bồi dưỡng nhưng khó có thể chỉ truyền đạt bằng những bài giảng lý thuyết. Ngoài ra, ở góc độ quản trị giáo dục, việc áp dụng hệ thống kiểm kê, mã hóa và quản lý sách bằng phần mềm thư viện cũng là cơ hội để thúc đẩy chuyển đổi số trong trường học. Một hệ thống quản lý minh bạch, đồng bộ sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công, đồng thời tạo nền tảng cho việc phát triển thư viện số và học liệu mở trong tương lai.

Để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, theo TS Vũ Việt Anh, cần quan tâm thêm một số vấn đề. Thứ nhất, cần đầu tư đồng bộ cho hệ thống thư viện trường học, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, để bảo đảm việc bảo quản và luân chuyển sách được thuận lợi. Thứ hai, cần giáo dục học sinh ý thức sử dụng, giữ gìn sách như một phần của chương trình giáo dục kỹ năng sống. Và cuối cùng, cần tăng cường phối hợp giữa nhà trường và gia đình để hình thành văn hóa đọc, giúp cuốn sách không chỉ được sử dụng trong lớp học mà còn trở thành người bạn đồng hành của trẻ trong suốt quá trình trưởng thành.

Trong nhiều năm làm việc trong lĩnh vực giáo dục, tôi đã gặp không ít gia đình mà mỗi dịp đầu năm học họ đều lo lắng. Với nhiều người, vài trăm nghìn đồng tiền sách có thể không lớn, nhưng với những gia đình có nhiều con đi học hoặc sinh sống ở vùng khó khăn, đó lại là khoản chi đáng cân nhắc. Khi gánh nặng tài chính được chia sẻ, cha mẹ sẽ có thêm điều kiện đầu tư cho những nhu cầu phát triển khác của con như kỹ năng sống, đọc sách, trải nghiệm thực tế hay chăm sóc sức khỏe tinh thần. Một nền giáo dục nhân văn luôn bắt đầu từ việc tạo ra cơ hội học tập bình đẳng cho mọi đứa trẻ, bất kể hoàn cảnh kinh tế của gia đình.

Một cuốn sách miễn phí có thể giúp một đứa trẻ bước vào lớp học. Nhưng một chính sách giáo dục nhân văn sẽ giúp các em bước xa hơn trên hành trình trở thành những công dân có trách nhiệm, biết sẻ chia và không ngừng học hỏi. Khi Nhà nước đầu tư cho SGK, điều chúng ta nhận lại không chỉ là những trang sách được trao đến tay học sinh, mà còn là một thế hệ được trao thêm cơ hội để phát triển toàn diện. Và đó mới chính là giá trị bền vững nhất của giáo dục.

Tôi cũng đánh giá cao định hướng của Chính phủ trong việc khuyến khích phát triển SGK điện tử và học liệu số. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, điều quan trọng không chỉ là học sinh có bao nhiêu kiến thức mà là các em có khả năng tự học, tự cập nhật và thích ứng với những thay đổi không ngừng của xã hội. SGK giấy vẫn giữ vai trò nền tảng, nhưng khi kết hợp với tài nguyên số, bài giảng trực tuyến và các nền tảng học tập thông minh, chúng ta sẽ tạo nên một môi trường học tập linh hoạt hơn, cá thể hóa hơn và phù hợp với yêu cầu của giáo dục hiện đại.

TS, chuyên gia giáo dục Vũ Việt Anh

Huyền Thanh