Chiến dịch 500 ngày đêm tại Quảng Ninh: Những bàn tay gạt đất tìm lại tên tuổi liệt sĩ

Tại các nghĩa trang liệt sĩ ở Quảng Ninh, Chiến dịch 500 ngày đêm đang lặng lẽ nối dài hành trình tìm lại tên tuổi cho những liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

Nghĩa trang Liệt sĩ Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh. (Ảnh: Tiến Thắng)

"Chỉ cần sơ suất một chút là không còn cơ hội"

Mới 6h sáng, cái nắng mùa hè đã phủ xuống Nghĩa trang Liệt sĩ Uông Bí (Quảng Ninh), ánh mặt trời phản chiếu trên những hàng bia trắng khiến không gian càng thêm tĩnh lặng.

Cán bộ dân quân cúi mình, cẩn thận bốc từng lớp đất sau khi đào đến phần có tiểu quách. (Ảnh: Tiến Thắng)

Ở một góc nghĩa trang, những chiến sĩ dân quân lặng lẽ quỳ bên các phần mộ. Không còn những nhát cuốc mạnh hay tiếng xẻng va vào đất đá, mọi động tác đều được thực hiện chậm rãi, cẩn trọng. Người dùng chổi mềm gạt từng lớp bụi đất mỏng, người cúi sát hố khai quật, nhẹ nhàng chạm vào chiếc tiểu quách vừa lộ ra sau nhiều nằm dưới lòng đất.

"Tới đây là phải làm bằng tay", một cán bộ đứng cạnh khẽ nhắc. Tất cả lập tức chậm lại, bởi họ hiểu rằng thứ đang hiện ra trước mắt không chỉ là hài cốt của một người lính đã hy sinh từ nhiều thập kỷ trước. Đó có thể là đầu mối cuối cùng để xác định danh tính một liệt sĩ chưa biết tên.

Anh Lê Văn Đình, dân quân phường Uông Bí, cẩn thận đào từng lớp đất tại một ngôi mộ liệt sĩ vô danh. (Ảnh: Tiến Thắng)

Hiện Nghĩa trang Liệt sĩ Uông Bí còn 160 phần mộ chưa xác định được danh tính, nhiều nhất trong các nghĩa trang liệt sĩ ở Quảng Ninh. Phần lớn các ngôi mộ được quy tập từ nhiều thập kỷ trước nên hài cốt đã bị phong hóa, mục vỡ.

Có những phần mộ khi mở ra gần như không còn nguyên vẹn, khiến công tác khai quật phải thực hiện rất chậm rãi. Từng lớp đất được bóc tách mỏng dần, chiếc bay nhỏ thay thế cuốc xẻng. Bàn chải mềm thay thế những động tác mạnh, có trường hợp người thực hiện phải dùng các đầu ngón tay để gạt đất.

Giữa ngày hè tháng 6, những giọt mồ hôi không làm giảm đi sự tập trung của cán bộ thực hiện các bước lấy mẫu ADN từ di cốt liệt sĩ. (Ảnh: Tiến Thắng)

Anh Lê Văn Đình, dân quân tự vệ phường Uông Bí tham gia công tác khai quật, cho biết anh và đồng đội làm việc liên tục trong điều kiện thời tiết nắng nóng từ sáng đến chiều nhưng cảm thấy vinh dự khi lần đầu tiên được tham gia hoạt động này.

Theo anh Đình, công việc khó khăn nhất là khi tiếp cận khu vực hài cốt bởi nhiều hài cốt rất giòn, dễ vỡ. “Anh em luôn nhắc nhau phải cực kỳ cẩn thận vì chỉ cần sơ suất một chút là có thể ảnh hưởng đến chất lượng mẫu phục vụ giám định AND, cơ hội xác định danh tính các liệt sĩ lại ít đi", anh Đình cho hay.

Cán bộ dân quân cẩn thận chuẩn bị những bộ tiểu quách mới thay thế cho những tiểu quách cũ được khai quật. (Ảnh: Tiến Thắng)

Dưới cái nắng gay gắt của mùa hè miền Bắc, dù làm việc dưới lớp nhà bạt dã chiến nhưng áo quần ai cũng ướt sũng, mồ hôi chảy dài xuống mắt nhưng không ai rời vị trí khi công việc còn dang dở.

Một số chiến sĩ tranh thủ uống ngụm nước rồi nhanh chóng quay xuống hố khai quật như chạy đua với thời gian, công việc lặp đi lặp lại suốt nhiều giờ một cách lặng lẽ, kiên trì và đòi hỏi sự tập trung gần như tuyệt đối.

Cách khu vực khai quật vài chục mét là nơi các kỹ thuật viên thực hiện công đoạn lấy mẫu. Nếu những người lính dân quân đối mặt với đất đá và thời tiết thì đội ngũ chuyên môn lại phải căng mình với các yêu cầu nghiêm ngặt của quy trình giám định ADN.

Bên trong khu vực được che bằng mái bạt tạm, các kỹ thuật viên mặc kín đồ bảo hộ với khẩu trang, mũ trùm đầu, hai lớp găng tay. Trong nền nhiệt ngoài trời gần 40°C , bộ quần áo bảo hộ nhanh chóng biến thành một "lò hấp" thực sự.

Cán bộ kỹ thuật với đồ bảo hộ được chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi thực hiện quy trình lấy mẫu hài cốt liệt sĩ. (Ảnh: T.L)

Bàn tay của kỹ thuật viên Tổ lấy mẫu sau nhiều giờ đeo găng tay trong môi trường nhiệt độ cao. (Ảnh: T.L)

Mồ hôi chảy thành dòng bên trong lớp khẩu trang, những đôi bàn tay nhăn nheo vì liên tục bị hơi nóng và độ ẩm bủa vây nhưng không ai dám chủ quan. Mỗi mẫu hài cốt được đưa lên đều phải trải qua quy trình ghi nhận thông tin, chụp ảnh, đánh mã số, niêm phong và lưu trữ dữ liệu cẩn thận.

Tất cả được kiểm tra nhiều lần để hạn chế thấp nhất sai sót có thể xảy ra trước khi chuyển đến đơn vị giám định.

Anh Đinh Văn Cường, kỹ thuật viên Khoa Giải phẫu bệnh, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Quảng Ninh, cho biết áp lực lớn nhất không phải là nắng nóng mà là yêu cầu chính xác.

"Với những mẫu xương đã bị phong hóa, việc lựa chọn vị trí lấy mẫu rất quan trọng. Chúng tôi luôn phải tính toán kỹ để vừa bảo đảm chất lượng ADN vừa giữ nguyên hiện trạng hài cốt", anh nói.

Theo anh Cường, phía sau mỗi mẫu ADN không đơn thuần là một dữ liệu sinh học, đó là hy vọng của rất nhiều gia đình đã đi tìm người thân suốt hàng chục năm.

Sau mẫu ADN là những gia đình chờ đợi

Đại tá Nguyễn Đình Khiêm, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh, Phó Trưởng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Quảng Ninh, nhấn mạnh việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ để xác định danh tính là nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị, nhân văn đặc biệt, do đó mọi công đoạn đều phải được thực hiện với tinh thần trách nhiệm cao nhất.

“Từng phần mộ, từng mẫu sinh phẩm phải bảo đảm chính xác tuyệt đối, đúng quy trình khoa học và thể hiện sự tôn kính đối với các anh hùng liệt sĩ. Không được phép xảy ra bất cứ sai sót nào, bởi phía sau mỗi mẫu ADN là hy vọng của một gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ”, Đại tá Khiêm nói.

Dân quân Lê Trung Toán, đến từ Thanh Hóa, được tăng cường hỗ trợ chiến dịch tại Nghĩa trang Liệt sĩ Uông Bí.

Trong nhiều năm qua, không ít gia đình liệt sĩ vẫn rong ruổi khắp các nghĩa trang trên cả nước với mong muốn tìm được người thân. Có người đã mất khi chưa kịp biết nơi con mình yên nghỉ, có người dành cả tuổi già để đi tìm một cái tên và có gia đình chỉ còn giữ được vài dòng thông tin ít ỏi trên giấy báo tử.

Bởi vậy, việc xác định danh tính liệt sĩ bằng công nghệ ADN đang mở ra cơ hội lớn cho hàng nghìn phần mộ vô danh trên cả nước.

Các ngôi mộ liệt sĩ được dựng lại cẩn thận sau khi hoàn tất việc lấy mẫu. (Ảnh: Tiến Thắng)

Tại Quảng Ninh, để triển khai chiến dịch này, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã thành lập nhiều tổ công tác gồm cán bộ quân đội, nhân viên y tế và lực lượng dân quân. Mỗi người phụ trách một khâu, từ người khai quật, lấy mẫu, gán mã cho đến số hóa dữ liệu. Tất cả vận hành như một dây chuyền khép kín với yêu cầu đặt ra cao nhất là không được phép xảy ra sai sót.

Chỉ cần một sai lệch nhỏ trong quá trình lấy mẫu hay quản lý dữ liệu có thể ảnh hưởng tới kết quả đối chiếu ADN sau này. Tính đến nay, các tổ công tác đã thực hiện lấy mẫu tại nhiều nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn tỉnh, thu nhận hàng trăm mẫu hài cốt phục vụ giám định.

Công tác số hóa hồ sơ mộ liệt sĩ chưa có thông tin phục vụ giám định ADN được triển khai đồng bộ.

“Có những người mẹ đã mất trước khi tìm thấy con, có những người vợ dành cả tuổi thanh xuân chờ đợi một ngày biết được nơi chồng mình yên nghỉ hay những người con sinh ra khi cha đã ra chiến trường và đến tận hôm nay vẫn chưa biết người thân đang nằm ở đâu.

Chính những câu chuyện ấy trở thành động lực để các tổ công tác chúng tôi kiên trì với công việc rất âm thầm này”, anh Lê Trung Toán, dân quân từ Thanh Hóa được tăng cường hỗ trợ chiến dịch tại Nghĩa trang Liệt sĩ Uông Bí, chia sẻ.

Những ngôi mộ được đánh số và phân theo từng lô để dễ theo dõi, cập nhật khi có thông tin kết quả.

Phía trước vẫn còn rất nhiều phần mộ chưa xác định được danh tính và con đường đối chiếu ADN cũng chưa thể có kết quả trong ngày một ngày hai nhưng giữa cái nắng như thiêu đốt ở những nghĩa trang liệt sĩ, hành trình ấy vẫn đang được tiếp tục.

Bằng những bàn tay gạt từng lớp đất, những bộ đồ bảo hộ ướt đẫm mồ hôi và bằng niềm tin rằng, ở đâu đó, vẫn còn những gia đình đang chờ một cuộc đoàn tụ sau hàng chục năm xa cách.

Đó là hành trình để những người đã ngã xuống vì Tổ quốc không còn nằm lại trong vô danh, để trên những tấm bia trắng lặng im, ngày càng có thêm những cái tên được trở về.

Tiến Thắng