'Chìa khóa' nâng cao chất lượng tăng trưởng

Nhiều năm qua, tăng trưởng kinh tế Việt Nam đạt được những thành tựu quan trọng nhờ lợi thế về nguồn lao động dồi dào, tài nguyên thiên nhiên phong phú... Tuy vậy, nguồn nhân lực nước ta đang đối diện với thách thức lớn, khi tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo còn cao. Khi lợi thế về lao động giá rẻ suy giảm và cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa trên công nghệ, các động lực truyền thống không còn đủ sức duy trì tốc độ phát triển cao trong dài hạn. Trước thực tế này, yêu cầu chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là một bước chuyển tất yếu.

Hệ thống radar chống UAV của Viettel tại Triển lãm Quốc phòng Quốc tế Việt Nam 2024. Ảnh: Hữu Thọ. Nguồn: qdnd.vn

Để tạo nền tảng cho tăng trưởng 2 con số bền vững đòi hỏi chúng ta cần có những kế hoạch hành động với những giải pháp cụ thể. Một trong những yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra là tạo “bước chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang phát triển dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người”. Về dài hạn, phải chuyển từ phụ thuộc vào vốn, tài nguyên, gia công, lao động giá rẻ sang dựa vào năng suất, tri thức, dữ liệu, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhân lực chất lượng cao, quản trị hiện đại.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, tăng trưởng không còn được đánh giá bởi số lượng sản phẩm làm ra mà là khả năng tạo ra giá trị lớn hơn từ cùng một nguồn lực, chi phí. Trong đó, vai trò của khoa học, công nghệ, quản trị, kỹ năng lao động và đổi mới sáng tạo giữ vị trí trung tâm. Thực tế cho thấy, khoa học, công nghệ giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí, tạo ra sản phẩm mới và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với Việt Nam, việc thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ nhằm phát triển một số ngành công nghệ cao, mà cần trở thành động lực cho toàn bộ nền kinh tế.

Thời gian qua, chúng ta đã có nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, hiệu quả chuyển hóa chính sách thành năng lực sản xuất và sức cạnh tranh thực tế vẫn còn hạn chế. Một trong những nguyên nhân đó là hoạt động nghiên cứu khoa học chưa gắn chặt với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường. Nhiều kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa, chưa hình thành được hệ sinh thái kết nối hiệu quả giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, năng lực đổi mới sáng tạo của khu vực doanh nghiệp chưa đồng đều. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạn chế về vốn, nhân lực công nghệ và khả năng đầu tư cho nghiên cứu phát triển. Điều này khiến quá trình tiếp nhận, làm chủ và sáng tạo công nghệ mới gặp nhiều khó khăn. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và kinh tế số đòi hỏi lực lượng lao động không chỉ có kỹ năng nghề nghiệp mà còn phải có tư duy sáng tạo, năng lực nghiên cứu, khả năng thích ứng với công nghệ mới. Nhưng trên thực tế, nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là một thách thức không nhỏ để đáp ứng tiếp cận với khoa học, công nghệ, và đổi mới sáng tạo.

Để tháo gỡ vướng mắc, thách thức này, đòi hỏi chúng ta tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Xây dựng cơ chế tài chính linh hoạt, minh bạch, khuyến khích các nhiệm vụ nghiên cứu có khả năng tạo ra giá trị thực tiễn. Cần có cơ chế thử nghiệm chính sách đối với các lĩnh vực công nghệ mới như: trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, công nghệ xanh nhằm tạo không gian cho đổi mới.

Cùng với đó, có chính sách để phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao, đổi mới mạnh mẽ giáo dục và đào tạo theo hướng phát triển năng lực sáng tạo, tư duy khoa học và kỹ năng công nghệ. Cần ưu tiên đào tạo chuyên gia trong các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, an ninh mạng, tự động hóa. Hiện nay, các chính sách để thu hút nhân tài đã có nhưng cần cơ chế, chính sách đãi ngộ tốt hơn nữa để thu hút và sử dụng hiệu quả nhân tài trong và ngoài nước để cống hiến cho đất nước. Đặc biệt, cần thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp - nhà đầu tư. Mô hình này giải quyết triệt để bài toán đưa các phát minh từ phòng thí nghiệm ra thị trường, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo ra chuỗi giá trị khép kín và bền vững.

Việc hoàn thiện thể chế với những chính sách đủ mạnh để cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển, đây chính là "chìa khóa" nâng cao chất lượng tăng trưởng của Việt Nam trong thời gian tới.

Song Hà