Châu Âu gồng mình trước nắng nóng cực đoan: Những 'kỷ lục buồn' và hồi chuông cảnh tỉnh về quản trị khí hậu toàn cầu

Ngày 13/8, Viện Robert Koch (RKI) cho biết, khoảng 12.500 người tại Đức đã tử vong liên quan nắng nóng từ đầu mùa Hè đến đầu tháng 8. Con số này vượt xa mức cao nhất từng được ghi nhận trong các năm 2018 và 2019, khi mỗi năm có khoảng 7.000 ca tử vong liên quan đến nhiệt độ cao.

Riêng từ giữa tháng 7, Đức ghi nhận thêm khoảng 2.700 ca tử vong liên quan nắng nóng. Đợt nóng nghiêm trọng nhất xảy ra vào cuối tháng 6, khi chỉ trong một tuần, nhiệt độ cao được ước tính có liên quan đến khoảng 9.600 ca tử vong. RKI cho biết trong tuần cao điểm và hai tuần tiếp theo, số người tử vong vượt mức thông thường lên tới khoảng 14.500 ca.

Tại Bỉ, ngày 13/8 ghi nhận mức nhiệt cao nhất trong lịch sử quan trắc tại nước này. Trạm khí tượng Uccle ở Brussels đo được 34,6°C, vượt xa kỷ lục 32,1°C được thiết lập chỉ một năm trước. Nhà khí tượng học Frank Deboosere cho biết, đây đã là lần thứ 13 trong năm nay một kỷ lục nhiệt độ theo ngày bị phá vỡ tại Bỉ.

Mùa Hè năm nay cũng liên tục chứng kiến những đợt nóng bất thường. Ngày 26/6, nhiệt độ tại Uccle lên tới 35,3°C, đánh dấu đợt nắng nóng đầu tiên. Sang tháng 7, nhiệt độ trung bình đạt 20,9°C, cao hơn 2,2°C so với mức thông thường và đứng thứ 5 trong số những tháng 7 nóng nhất kể từ năm 1833. Đợt nắng nóng thứ hai diễn ra vào cuối tháng 7, với nhiệt độ 34,4°C tại Uccle, trong khi đợt thứ ba bắt đầu từ ngày 8/8.

Tác động lớn đến nền kinh tế

Không chỉ tác động trực tiếp đến sức khỏe, nhiệt độ cao và tình trạng khô hạn kéo dài còn gây gián đoạn hoạt động kinh tế trên khắp châu Âu.

Pháp trải qua tháng 7 nóng nhất kể từ khi bắt đầu ghi nhận số liệu năm 1900, với nhiệt độ trung bình 24,9°C. Lượng mưa trong tháng thấp hơn gần 70% so với mức trung bình theo mùa, đưa tháng 7 năm nay trở thành tháng 7 khô hạn thứ ba trong lịch sử nước này. Một vụ cháy rừng tại tỉnh Gironde, miền Tây Nam, từ ngày 22/7 đã thiêu rụi khoảng 42.000 ha và buộc hơn 220.000 người phải sơ tán.

Tại Bồ Đào Nha, hơn 5.700 vụ cháy rừng đã thiêu rụi khoảng 53.000 ha trong 7 tháng đầu năm, mức cao nhất trong 4 năm qua. Anh và Wales cũng trải qua tháng 7 khô hạn nhất từng được ghi nhận, trong khi gần 3/4 diện tích nước Anh được xếp vào tình trạng hạn hán tính đến ngày 10/8.

Hạn hán cũng gây ảnh hưởng rõ rệt đến hệ thống giao thông đường thủy và công nghiệp. Mực nước sông thấp buộc tàu thuyền phải giảm tải, thậm chí một số tuyến đường thủy phải tạm đóng cửa. Tại Bỉ, tàu thuyền trên một số tuyến sông phải để lại 10-20% hàng hóa trên bờ, trong khi nhà chức trách áp dụng các giới hạn về mớn nước và điều phối hoạt động của âu tàu để tiết kiệm nước.

Tại Đức, Tập đoàn thép Thyssenkrupp phải giảm sản lượng gang lỏng tại nhà máy Duisburg do mực nước sông Rhine thấp gây gián đoạn việc vận chuyển nguyên liệu. Tại Hungary, mực nước sông Danube xuống thấp khiến Nhà máy điện hạt nhân Paks gặp khó khăn trong việc bảo đảm nguồn nước làm mát, buộc sản lượng điện giảm xuống chỉ còn hơn 10% công suất bình thường 2.000 MW.

Nông nghiệp cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Hạn hán làm thiệt hại ngô ủ chua và rau trồng ngoài đồng tại Bosnia và Herzegovina. Ở miền Bắc Italy, lưu vực sông Po đối mặt với tình trạng thiếu nước tưới, nguy cơ nước mặn xâm nhập và những lo ngại về nguồn nước sinh hoạt. Nắng nóng cũng khiến mùa thu hoạch nho diễn ra sớm hơn và làm giảm sản lượng sữa do gia súc chịu stress nhiệt.

Vì sao châu Âu chịu nắng nóng cực đoan?

Các chuyên gia cho rằng, nguyên nhân trực tiếp của những đợt nóng cực đoan tại châu Âu là sự kết hợp giữa các hệ thống áp cao kéo dài, luồng khí nóng từ Bắc Phi, lượng mưa hạn chế và tốc độ bốc hơi gia tăng. Những yếu tố này lại được khuếch đại bởi xu hướng Trái đất nóng lên và sức ép ngày càng lớn đối với nguồn nước.

Giáo sư khoa học khí hậu Wim Thiery thuộc Đại học Vrije Universiteit Brussel cho biết, biến đổi khí hậu đã khiến các khối khí nóng từ phía Nam tràn vào châu Âu nóng hơn đáng kể so với 30 năm trước. Đất khô cũng góp phần làm các đợt nắng nóng trở nên nghiêm trọng hơn, đồng thời đẩy nhanh quá trình mất độ ẩm.

Hoạt động sử dụng nước của con người càng làm tình trạng này trầm trọng hơn. Nhà khí hậu học Pháp Florence Habets gọi đây là “hạn hán do con người gây ra”, khi việc khai thác và tiêu thụ nước góp phần làm suy giảm nhanh hơn lượng nước trong đất.

Bối cảnh khí hậu toàn cầu cũng đang tiềm ẩn thêm nhiều rủi ro. Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) cho biết, hiện tượng El Niño mạnh đang hình thành và dự kiến tiếp tục tăng cường trong giai đoạn từ tháng 8 đến tháng 10/2026. El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên có tác động khác nhau giữa các khu vực, song khi kết hợp với nhiệt độ đại dương cao bất thường và khả năng xuất hiện pha dương của Dao động Ấn Độ Dương, hiện tượng này có thể làm gia tăng nguy cơ hạn hán, lũ lụt và cháy rừng trên phạm vi toàn cầu.

Nhà khí hậu học Cathy Clerbaux dự báo, năm 2026 và có thể cả năm 2027 sẽ đặc biệt nóng do El Niño được dự báo đạt đỉnh vào cuối năm nay hoặc đầu năm sau.

Tác động không chỉ dừng lại ở các hiện tượng thời tiết cực đoan. Chương trình Lương thực thế giới (WFP) ước tính, El Niño trong giai đoạn 2026-2027 có thể đẩy thêm ít nhất 49 triệu người vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng vào cuối năm 2027, nâng tổng số người thuộc diện này tại 45 quốc gia dễ tổn thương lên khoảng 274 triệu người.

Từ cảnh báo đến hành động

Theo hãng thông tấn Tân Hoa xã, những diễn biến tại châu Âu cho thấy hai khoảng trống ngày càng rõ trong ứng phó với biến đổi khí hậu: Lượng khí thải toàn cầu giảm chưa đủ nhanh, trong khi các biện pháp thích ứng vẫn chưa theo kịp tốc độ gia tăng của các tác động khí hậu.

Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), ngay cả nếu các cam kết khí hậu hiện nay của các quốc gia được thực hiện đầy đủ, nhiệt độ trung bình toàn cầu vẫn có thể tăng 2,3–2,5°C trong thế kỷ này. Với các chính sách hiện hành, mức tăng có thể lên tới khoảng 2,8°C.

Các chuyên gia cho rằng, giảm phát thải là cần thiết nhưng không đủ. Chuyên gia phát triển bền vững người Pháp Guillaume Sainteny nhận định, các nỗ lực thích ứng đã được triển khai quá muộn và trong thời gian dài bị xem nhẹ do kỳ vọng rằng cắt giảm phát thải và tiến bộ công nghệ có thể tự giải quyết vấn đề.

Trong bối cảnh tác động của biến đổi khí hậu vẫn tiếp diễn ngay cả khi lượng phát thải được cắt giảm mạnh, việc giảm nhẹ và thích ứng cần được triển khai song song. Điều này đòi hỏi nâng cấp cơ sở hạ tầng, quản lý hiệu quả hơn nguồn nước và năng lượng, đồng thời mở rộng các công nghệ như lưu trữ năng lượng. Theo Tân Hoa xã, đầu tư xuyên biên giới và hợp tác công nghệ có thể hỗ trợ quá trình này.

WMO nhấn mạnh, các dự báo khí hậu chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động. Tổng thư ký WMO Celeste Saulo cho rằng, bản thân các dự báo không thể ngăn chặn thảm họa. Những quyết định được đưa ra hôm nay sẽ quyết định mức độ tác động mà các cộng đồng phải đối mặt trong tương lai.

Bảo Minh