Chánh án Nguyễn Văn Quảng: Cần điều chỉnh cách thức giám sát của Quốc hội đối với hoạt động tư pháp

Chiều 6/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội thảo luận tại Tổ về Dự án Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 96/2019/QH14 về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và công tác thi hành án và nhiều nội dung khác.

Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng tham dự và phát biểu tại Tổ 7 gồm Đoàn đại biểu Quốc hội các tỉnh Nghệ An và Lâm Đồng.

Nhiều chỉ tiêu mang tính định lượng không còn phù hợp sau 7 năm thực hiện

Phát biểu tại Tổ, Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết, thời điểm năm 2019, trước yêu cầu tăng cường đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 96/2019/QH14 là cần thiết.

Cách tiếp cận và các chỉ tiêu được quy định tại thời điểm đó phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Tuy nhiên, sau 7 năm thực hiện, nhiều chỉ tiêu mang tính định lượng của Nghị quyết không còn phù hợp với tình hình hiện nay. Qua tổng kết, đánh giá, cần điều chỉnh cách thức giám sát của Quốc hội đối với hoạt động tư pháp.

Đại biểu Nguyễn Văn Quảng, Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án TANDTC phát biểu tại Tổ 7

Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, Quốc hội không nên tiếp tục giám sát các cơ quan tư pháp, trong đó có Tòa án, chủ yếu bằng tỷ lệ giải quyết vụ việc mà cần chuyển sang giám sát chất lượng giải quyết và việc bảo đảm thời hạn tố tụng theo quy định của pháp luật.

Chánh án cũng chỉ ra, dự thảo Nghị quyết hiện còn điểm chưa thống nhất khi một mặt yêu cầu giải quyết 100% vụ án trong thời hạn luật định, nhưng mặt khác lại quy định tỷ lệ giải quyết của một số loại án chỉ đạt từ 65-88%. "Như vậy, những vụ việc còn lại sẽ được xử lý theo cơ chế nào? Đây là vấn đề cần được làm rõ", Chánh án nêu.

Theo Chánh án, pháp luật tố tụng đã quy định rất rõ thời hạn giải quyết đối với từng loại vụ việc. Về nguyên tắc, các cơ quan tiến hành tố tụng phải giải quyết đúng thời hạn luật định, nếu quá hạn thì phải được xác định là vi phạm. Cách tiếp cận này sẽ nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tư pháp, đồng thời khắc phục tình trạng chạy theo tỷ lệ giải quyết, dẫn đến có thời điểm ảnh hưởng đến chất lượng bản án, quyết định.

Số lượng vụ án, vụ việc các cấp Tòa án phải giải quyết tăng hơn 200%

Đề cập đến nguồn lực của ngành Tòa án, Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết, từ năm 2012, ngành được giao gần 15.000 biên chế. Đến năm 2026, biên chế chỉ còn khoảng 14.126 người và không được bổ sung trong nhiều năm qua. Trong khi đó, từ năm 2019 đến nay, số lượng vụ án, vụ việc các cấp Tòa án phải giải quyết đã tăng hơn 200%.

Các đại biểu Quốc hội thảo luận tại Tổ 7

Theo Chánh án, sự chênh lệch rất lớn giữa khối lượng công việc và nguồn nhân lực càng cho thấy cần thay đổi phương thức đánh giá hoạt động tư pháp. TANDTC đã kiến nghị chuyển từ giám sát tỷ lệ giải quyết sang giám sát chất lượng xét xử và bảo đảm thời hạn tố tụng.

Đối với chỉ tiêu về tỷ lệ bản án, quyết định bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan, Chánh án cho biết quy định hiện hành xác định tổng tỷ lệ án hủy và án sửa không vượt quá 1,5%. Tuy nhiên, thời gian qua đã phát sinh hai cách hiểu: hoặc tính tổng tỷ lệ án hủy và án sửa, hoặc tách riêng từng chỉ tiêu.

Theo Chánh án, nhiều năm qua Quốc hội vẫn giám sát theo tổng tỷ lệ. Vì vậy, TANDTC đề nghị tiếp tục áp dụng cách tính này, thay vì tách thành tỷ lệ án hủy không quá 0,5% và án sửa không quá 1% như dự thảo.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng cũng kiến nghị, nếu chưa chuyển sang phương thức đánh giá theo chất lượng thì trước mắt nên giữ nguyên quy định hiện hành, chỉ chỉnh sửa về kỹ thuật lập pháp, đồng thời tính tỷ lệ trên tổng số vụ án, vụ việc Tòa án đã thụ lý, giải quyết, thay vì chỉ tính đối với các vụ án hình sự, dân sự và hành chính.

Lý giải điều này, Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết hiện nay khối lượng công việc của Tòa án không chỉ bao gồm hoạt động xét xử mà còn nhiều loại việc tư pháp khác như quyết định đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, cơ sở chữa bệnh bắt buộc, hòa giải, đối thoại tại Tòa án và nhiều thủ tục tư pháp khác. Nếu chỉ tính trên số lượng án sẽ không phản ánh đầy đủ khối lượng công việc thực tế của đội ngũ Thẩm phán.

Bên cạnh đó, tỷ lệ án hủy, án sửa không hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực của Thẩm phán mà còn chịu tác động bởi quan điểm đánh giá chứng cứ giữa các cấp xét xử. Đối với nhiều vụ án phức tạp, đặc biệt là án hành chính, tỷ lệ án hủy, sửa nhiều năm qua luôn ở mức trên 2,5%. Vì vậy, việc xây dựng chỉ tiêu cần vừa tạo động lực nâng cao chất lượng xét xử, vừa bảo đảm phù hợp với thực tiễn.

Đối với công tác giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, Chánh án cho biết TANDTC đang được giao xây dựng Đề án đổi mới thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Do đó, trong giai đoạn hiện nay, TANDTC đề nghị chỉ quy định theo hướng hằng năm nâng cao cả số lượng và chất lượng đơn được giải quyết so với năm trước. Sau khi Đề án được thông qua sẽ có cơ sở để sửa đổi toàn diện các chỉ tiêu định lượng liên quan theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn.

Đại biểu Trần Nhật Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) phát biểu tại Tổ 7

Cùng góp ý về nội dung này, Đại biểu Trần Nhật Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) cho biết, trong bối cảnh số lượng các vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại và hành chính ngày càng gia tăng, tính chất ngày càng phức tạp, việc giao chỉ tiêu đối với ngành Tòa án cần được xem xét thận trọng.

Đại biểu Minh cho rằng không nên quy định chỉ tiêu quá cụ thể đối với từng loại án mà chỉ cần quy định theo hướng tổng quát, tập trung vào mục tiêu hạn chế tối đa tỷ lệ bản án, quyết định bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan.

Theo đại biểu, nếu quy định cứng chỉ tiêu ngay trong luật sẽ không chỉ tạo áp lực lớn đối với ngành Tòa án mà còn tạo áp lực trực tiếp đối với đội ngũ Thẩm phán trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Hiện nay, ngành Tòa án đã có cơ chế xử lý trách nhiệm đối với Thẩm phán có tỷ lệ án bị hủy, sửa vượt quy định; trường hợp vi phạm có thể bị tạm dừng xét xử để xem xét trách nhiệm và áp dụng các hình thức xử lý theo quy định.

Đề xuất hai phương án trong Nghị quyết về công tác tư pháp

Tờ trình dự án Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 96/2019/QH14 về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và công tác thi hành án nêu hai phương án đối với ba nội dung còn có ý kiến khác nhau.

Nội dung thứ nhất liên quan đến chỉ tiêu giải quyết, xét xử vụ án hình sự, vụ việc dân sự và vụ án hành chính.

Phương án 1 quy định 100% vụ án, vụ việc phải được giải quyết, xét xử đúng thời hạn luật định; đồng thời tiếp tục xác định tỷ lệ giải quyết, xét xử trên tổng số vụ việc thụ lý.

Phương án 2 chỉ yêu cầu 100% vụ án, vụ việc được giải quyết, xét xử đúng thời hạn luật định, không quy định tỷ lệ giải quyết, xét xử trên tổng số thụ lý. Tòa án nhân dân tối cao, cơ quan trực tiếp thực hiện chỉ tiêu, tán thành phương án này.

Nội dung thứ hai liên quan đến chỉ tiêu giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm của Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân.

Phương án 1 yêu cầu việc giải quyết đơn phải đúng thời hạn, có căn cứ và đúng quy định pháp luật; đồng thời tiếp tục giữ chỉ tiêu định lượng, với tỷ lệ giải quyết đạt từ 60% trở lên trên tổng số thụ lý.

Phương án 2 không tiếp tục quy định tỷ lệ giải quyết từ 60% trở lên, mà yêu cầu tăng tỷ lệ giải quyết đơn hằng năm; đồng thời bảo đảm việc giải quyết đúng thời hạn, có căn cứ và đúng pháp luật.

Nội dung thứ ba liên quan đến việc người bị tạm giữ, tạm giam, phạm nhân trốn khỏi cơ sở giam giữ.

Phương án 1 quy định không để xảy ra trường hợp do thiếu trách nhiệm của cơ sở giam giữ dẫn đến người bị tạm giữ, người bị tạm giam hoặc phạm nhân trốn khỏi cơ sở giam giữ.

Phương án 2 quy định theo hướng hạn chế đến mức thấp nhất các trường hợp người bị tạm giữ, tạm giam, phạm nhân trốn khỏi cơ sở giam giữ.

Đỗ Việt - Mai Đỉnh