Chặn thuốc lá lậu: Đề xuất tăng mức xử phạt, siết khâu bán lẻ

Bắt giữ 1.663 vụ, thu giữ hơn 23,3 triệu bao thuốc lá

Tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu, thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” diễn ra ngày 22/4, nhiều chuyên gia nhận định, khâu tiêu thụ chính là điểm nghẽn lớn nhất hiện nay.

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Chỉ thị 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển trái phép đã được kiềm chế rõ rệt ở nhiều khâu, đặc biệt tại khu vực biên giới. Tuy nhiên, thực tế cho thấy thuốc lá lậu vẫn chưa bị triệt tiêu khi tiếp tục “thẩm lậu” vào thị trường nội địa thông qua hệ thống bán lẻ nhỏ lẻ.

Lực lượng hải quan bắt giữ thuốc lá nhập lậu. Ảnh: CHQ

Theo ông Lê Đức Tuấn - Phó trưởng phòng tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan), hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn diễn biến phức tạp trên nhiều tuyến. Khu vực phía Bắc tập trung tại các địa bàn như Quảng Ninh, Hà Nội, Hải Phòng, Lạng Sơn, Lào Cai với các mặt hàng chủ yếu là thuốc lá ngoại như 555, Esse, Marlboro, Thunderbay, xì gà điếu, thuốc lá nhãn tiếng Trung Quốc và nguyên liệu thuốc lá.

Tại miền Trung, các đối tượng sử dụng thuyền máy vận chuyển dọc sông Sê Pôn, lợi dụng đêm tối, địa hình phức tạp để đưa hàng vào khu vực Lao Bảo, sau đó chia nhỏ, cất giấu hoặc vận chuyển bằng nhiều phương tiện khác nhau để đưa sâu vào nội địa.

Trong khi đó, tuyến biên giới Tây Nam tiếp tục là “điểm nóng” với các địa bàn trọng điểm như Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh, An Giang, Quảng Ngãi và TP.Hồ Chí Minh.

Dù vậy, kết quả chống buôn lậu là rất đáng ghi nhận. Trong thời gian thực hiện Chỉ thị 30/CT-TTg, lực lượng Hải quan đã phát hiện, bắt giữ 1.663 vụ vi phạm, thu giữ hơn 23,3 triệu bao thuốc lá; khởi tố 12 vụ và xử phạt hành chính hơn 1,4 tỷ đồng; tiêu hủy hơn 18,7 triệu bao thuốc lá.

Những con số này cho thấy nỗ lực lớn trong việc kiểm soát nguồn cung từ biên giới. Tuy nhiên, theo ông Lê Đức Tuấn, thuốc lá lậu hiện không còn chỉ là câu chuyện vận chuyển mà đã “bám rễ” tại thị trường nội địa.

Ông Lê Đức Tuấn phát biểu tại tọa đàm.

“Khâu bán lẻ nhỏ lẻ là nơi quyết định đầu ra của hàng lậu, đồng thời cũng là mắt xích khó kiểm soát nhất hiện nay” - ông Tuấn nhấn mạnh.

Nguyên nhân đến từ nhu cầu tiêu dùng thuốc lá ngoại vẫn ở mức cao, trong khi chênh lệch giá do thuế suất lớn tạo ra lợi nhuận hấp dẫn. Bên cạnh đó, tại khu vực biên giới, một bộ phận người dân có thu nhập thấp, hiểu biết pháp luật hạn chế, dễ bị lôi kéo tham gia vận chuyển thuê.

Trước thực trạng này, đại diện Cục Hải quan kiến nghị tiếp tục tăng cường kiểm tra tại các địa bàn trọng điểm như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Nội, TP.HCM, Quảng Trị, Long An, An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp; đồng thời đẩy mạnh phối hợp liên ngành với Công an, Biên phòng, Cảnh sát biển, Quản lý thị trường.

Đặc biệt, giải pháp mang tính then chốt là tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu, nhất là tại khâu bán lẻ, và triển khai sớm trong năm 2026 trước khi chính sách tăng thuế có hiệu lực từ năm 2027.

Chế tài thấp, chưa đủ sức răn đe

Ở góc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy - Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết thuốc lá nhập lậu thuộc nhóm hàng cấm, áp dụng cơ chế xử phạt kép. Tuy nhiên, khoảng cách giữa xử phạt hành chính và hình sự hiện còn lớn.

Cụ thể, hành vi buôn bán dưới 50 bao thuốc lá lậu chỉ bị phạt từ 1 đến 3 triệu đồng, trong khi ngưỡng xử lý hình sự là từ 1.500 bao trở lên hoặc có yếu tố tái phạm. Điều này khiến nhiều đối tượng chia nhỏ hàng hóa để né tránh xử lý hình sự.

“Mức phạt hiện nay còn thấp so với lợi nhuận, khiến một số đối tượng coi đây như chi phí kinh doanh” - bà Thủy nhận định.

Từ đó, VCCI đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mạnh mức xử phạt, áp dụng nguyên tắc tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm và xem xét chuyển sớm sang xử lý hình sự.

Cùng quan điểm, bà Lê Thị Duyên Hải - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cho biết thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm, đồng thời ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành sản xuất hợp pháp trong nước.

Theo bà, mức xử phạt hiện tại, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp. Do đó, cần nâng mức phạt tối thiểu lên gấp 10 lần hiện nay để đủ sức răn đe.

“Chính sách cần được ban hành sớm trong năm 2026, nhằm kiểm soát thị trường trước khi lộ trình tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ năm 2027”, bà Hải đề xuất.

Ở góc độ kinh tế, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh nguyên tắc: chi phí vi phạm phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng. Bên cạnh việc tăng mức phạt, cần tăng tần suất kiểm tra tại các điểm bán lẻ để nâng xác suất bị phát hiện.

Thực tế cho thấy, nếu không kiểm soát được khâu tiêu thụ, mọi nỗ lực chặn nguồn từ biên giới sẽ khó phát huy hiệu quả lâu dài. Do đó, việc chuyển trọng tâm sang siết thị trường nội địa, đặc biệt là hệ thống bán lẻ, là yêu cầu cấp thiết.

Việc hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng tăng mạnh chế tài, kết hợp với tăng cường thực thi, sẽ là chìa khóa để triệt tiêu động cơ buôn lậu, qua đó bảo vệ thị trường hợp pháp và hạn chế thất thu ngân sách.

Song Linh