CHẶN LỬA TỪ GỐC – KHI PHÁP LUẬT CHƯA ĐẾN NƠI, THẢM HỌA VẪN CHỰC CHỜ Kỳ 4: Mô hình phòng cháy, chữa cháy từ cơ sở – khi pháp luật được 'hiện thực hóa'

Từ “mệnh lệnh hành chính” đến cơ chế vận hành trong đời sống

Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn – Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh nhận định, công tác phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là “lá chắn” trực tiếp của an ninh con người, bảo vệ tính mạng, sức khỏe và tài sản của Nhân dân.

Trong bối cảnh phát triển hiện nay, phòng cháy, chữa cháy cũng không còn là “chi phí phụ”, mà là điều kiện nền tảng của môi trường đầu tư và ổn định xã hội. Thực tế cho thấy, rủi ro cháy nổ có tính lan nhanh, hậu quả dây chuyền và vượt ra ngoài phạm vi một chủ thể, vì vậy nếu chỉ dựa vào ý thức tự giác sẽ không đủ kiểm soát.

Do đó, việc Nhà nước ban hành và thực thi các quy định chặt chẽ về phòng cháy, chữa cháy là tất yếu khách quan, nhằm khắc phục “thất bại thị trường”, điều chỉnh hành vi và bảo vệ lợi ích chung của toàn xã hội.

Trong cách tiếp cận truyền thống, công tác phòng cháy, chữa cháy chủ yếu dựa vào kiểm tra, xử lý vi phạm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nếu chỉ dừng ở “mệnh lệnh hành chính”, hiệu quả rất khó bền vững.

Các mô hình như “Tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy”, “Điểm chữa cháy công cộng”… đang dần trở thành những “thiết chế an toàn” trong cộng đồng, thay vì chỉ là phong trào mang tính vận động.

Điểm cốt lõi của các mô hình này là chuyển trạng thái từ bị động sang chủ động, người dân không chỉ là đối tượng được bảo vệ, mà trở thành lực lượng trực tiếp phát hiện và xử lý tình huống ngay từ những phút đầu tiên.

Việc bố trí phương tiện chữa cháy tại chỗ giúp rút ngắn thời gian vàng, hạn chế cháy lan, cháy lớn; đồng thời hình thành cơ chế hỗ trợ lẫn nhau giữa các hộ dân, đặc biệt ở những khu vực ngõ nhỏ, hạ tầng hạn chế.

Kiểm tra việc chấp hành pháp luật về phòng cháy, chữa cháy trên địa bàn phường Cầu Giấy, tại hiện trường, ông Lương Việt Anh - cán bộ UBND phường này cho biết ý thức của người dân, cơ sở kinh doanh, chủ đầu tư trên địa bàn từng bước có những thay đổi nhận thức và chấp hành nghiêm.

Ông Lương Việt Anh – Cán bộ Phòng Kinh tế hạ tầng và Đô thị phường Cầu Giấy cho biết: khi người dân trực tiếp tham gia, tự kiểm tra, tự giám sát lẫn nhau, hiệu quả cao hơn rõ rệt so với việc chỉ trông chờ lực lượng chức năng.

Đó là sự chuyển dịch từ quản lý đơn thuần sang quản trị xã hội có sự tham gia của người dân.

Đưa pháp luật “sống” trong từng khu dân cư

Điểm chung của các mô hình hiệu quả là không dàn trải mà bám sát đặc thù địa bàn.

Tại các khu đô thị như Cầu Giấy, Đại Mỗ (Hà Nội) có nhiều ngõ nhỏ, xe chữa cháy khó tiếp cận, chính quyền cơ sở đã chủ động rà soát, lập sơ đồ chi tiết, xác định các điểm tiếp cận gần nhất và đề xuất xây dựng bể nước ngầm tại các khu đất công cộng để phục vụ chữa cháy tại chỗ.

Phó Chủ tịch UBND phường Đại Mỗ Hoàng Minh Hải cho biết: chúng tôi tổ chức các mô hình tổ liên gia từ 5–10 hộ dân, có phân công trách nhiệm cụ thể, được trang bị phương tiện chữa cháy ban đầu, sẵn sàng xử lý sự cố trước khi lực lượng chuyên nghiệp có mặt.

Ở từng loại hình địa bàn, giải pháp cũng được thiết kế khác nhau:

Khu dân cư đông đúc: mở lối thoát nạn, tăng phương tiện tại chỗ.

Cơ sở sản xuất – kinh doanh: siết điều kiện an toàn, gắn trách nhiệm chủ cơ sở.

Chung cư, nhà cao tầng: tăng cường diễn tập, kỹ năng thoát nạn.

Trung tá Phạm Bá Thống – Phó Trưởng phòng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ Công an tỉnh Bắc Ninh cho biết: nơi nào người dân được hướng dẫn kỹ, có phương án cụ thể, nơi đó khi có sự cố sẽ không hoảng loạn, và chính điều đó quyết định khả năng sống còn.

Ở đây, pháp luật không còn là những điều khoản khô cứng, mà trở thành kỹ năng, phản xạ và thói quen sống an toàn.

Để làm được điều đó, nhiều địa phương đã triển khai đồng bộ các giải pháp từ tuyên truyền đến tổ chức lực lượng.

Tại Hà Nội, phong trào toàn dân tham gia phòng cháy, chữa cháy được đẩy mạnh theo hướng thực chất với tinh thần “mỗi người dân là một chiến sĩ, mỗi gia đình là một pháo đài”. Các hình thức tuyên truyền được đổi mới, tận dụng nền tảng số, video trực quan để chuyển từ “nhắc nhở” sang “tự giác”.

Song song với đó, Thành phố Hà Nội xây dựng đề án nâng cao năng lực phòng cháy, chữa cháy theo hướng mở rộng mạng lưới lực lượng, bố trí thường trực tại nhiều điểm, rút ngắn thời gian tiếp cận; đồng thời triển khai các giải pháp đưa nguồn nước vào sâu trong khu dân cư, trang bị phương tiện phù hợp cho lực lượng tại chỗ và từng bước “định danh 100 % ngõ” các ngõ để xây dựng phương án chữa cháy theo nguyên tắc: ở đâu có người dân, ở đó có phương án.

Đại tá Phạm Trung Hiếu – Trưởng Phòng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn cứu hộ Công an TP Hà Nội chia sẻ với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam về kế hoạch triển khai công tác phòng cháy, chữa cháy trong giai đoạn mới gắn với thực tiễn.

Đại tá Phạm Trung Hiếu – Trưởng Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH Công an TP Hà Nội cho biết: hiện nay mạng lưới lực lượng phòng cháy, chữa cháy được mở rộng, tổ chức thường trực tại 60 vị trí trên toàn địa bàn thành phố, tăng đáng kể so với trước đây, từng bước hình thành thế trận bao phủ, rút ngắn thời gian tiếp cận và nâng cao hiệu quả xử lý ban đầu.

Ở các địa phương khác, công tác PCCC cũng được triển khai theo hướng đồng bộ.

Tại Bắc Ninh, từ tuyên truyền, huấn luyện đến kiểm tra, xử lý vi phạm đều được thực hiện gắn với trách nhiệm cụ thể của từng cấp, từng ngành; đồng thời siết chặt vai trò của người đứng đầu trong bảo đảm an toàn phòng cháy, chữa cháy.

Cùng với việc triển khai mô hình “Tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy” gắn với “Điểm chữa cháy công cộng” cho thấy hiệu quả rõ nét.

Phó Giám đốc Công an tỉnh Bắc Ninh Đại tá Trần Thế Cường cho biết: toàn tỉnh đã thành lập 1.557 tổ liên gia và 1.246 điểm chữa cháy công cộng. Hiệu quả của mô hình thể hiện ở khả năng phát hiện, xử lý đám cháy ngay từ những phút đầu nhờ hệ thống cảnh báo liên hộ, đồng thời huy động kịp thời lực lượng, phương tiện tại chỗ để dập lửa ban đầu trước khi lực lượng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy chuyên nghiệp có mặt.

Đại tá Nguyễn Xuân Hùng – Phó Giám đốc Công an tỉnh Thái Nguyên thông tin về cách phòng cháy, chữa cháy hiện nay phù hợp với địa hình của tỉnh, mang lại hiệu quả.

Trong khi đó, thực tế tại Thái Nguyên cho thấy dù hạ tầng phòng cháy, chữa cháy đã được cải thiện đáng kể, nhưng ở những khu vực vùng sâu, vùng xa, hạn chế về giao thông và nguồn nước vẫn đặt ra yêu cầu phải dựa nhiều hơn vào lực lượng tại chỗ.

Đại tá Nguyễn Xuân Hùng - Phó giám đốc Công an tỉnh Thái Nguyên cho biết: lực lượng tại chỗ và người dân chính là nòng cốt trong phương châm “4 tại chỗ”, đồng thời là “cánh tay nối dài” của lực lượng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ. Đây là lực lượng đầu tiên phát hiện, xử lý đám cháy ngay từ những phút ban đầu, từ báo cháy, sử dụng phương tiện chữa cháy tại chỗ, tổ chức thoát nạn, ngắt điện đến phối hợp với lực lượng chuyên nghiệp khi tiếp cận hiện trường. Vì vậy, việc đào tạo, tập huấn, nâng cao kỹ năng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cho lực lượng tại chỗ và người dân luôn được Công an tỉnh triển khai thường xuyên, với nhiều hình thức linh hoạt, phù hợp thực tiễn.

Thực tiễn cho thấy, dù hệ thống, phương tiện có hiện đại đến đâu thì yếu tố quyết định vẫn là con người.

Khả năng xử lý tình huống ngay từ ban đầu, ý thức trong sinh hoạt hằng ngày chính là “chìa khóa” để giảm thiểu rủi ro cháy, nổ. Vì vậy, việc nâng cao kỹ năng, nhận thức phòng cháy, chữa cháy cho từng người dân, từng hộ gia đình phải trở thành nhiệm vụ xuyên suốt.

“Nhờ được tập huấn thường xuyên, khi có sự cố, lực lượng tại chỗ có thể xử lý ngay từ ban đầu, hạn chế tối đa hậu quả,” ông Hoàng Văn Phương - Trưởng ban quản lý tòa nhà chung cư tại Thái Nguyên chia sẻ.

Đơn vị vận hành, chủ đầu tư của một số chung cư trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên đã có những kiến thức cơ bản để phòng ngừa cháy sau các buổi tập huấn do Công an tỉnh tổ chức.

Trong đó, lực lượng tại chỗ giữ vai trò nòng cốt của phương châm “4 tại chỗ”, là lực lượng đầu tiên phát hiện, xử lý ban đầu và phối hợp với lực lượng chuyên nghiệp khi có sự cố. Khi lực lượng này đủ năng lực và chủ động, mỗi khu dân cư sẽ trở thành một “pháo đài an toàn” ngay từ khi nguy cơ mới phát sinh.

Một điểm mới đáng chú ý là việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong công tác phòng cháy, chữa cháy: từ số hóa dữ liệu cơ sở nguy hiểm cháy nổ, ứng dụng cảnh báo sớm, đến kết nối thông tin giữa các lực lượng và giám sát từ xa.

Thiếu tướng Huỳnh Thới An – Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (Bộ Công an) cho biết: trong bối cảnh hiện nay, công tác phòng cháy, chữa cháy cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng chuyển từ "phòng cháy hình thức" sang "phòng cháy chủ động", cùng với đó đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ trong cảnh báo cháy sớm và quản lý dữ liệu phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, đồng thời đổi mới công tác tuyên truyền theo hướng cụ thể, dễ hiểu, sát thực tiễn.

Thiếu tướng Huỳnh Thới An – Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát PCCC và CNCH (Bộ Công an) mong muốn trên địa bàn toàn quốc đều triển khai hiệu quả các mô hình phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ trong giai đoạn mới, cùng với đó đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số.

Đây không chỉ là cải tiến kỹ thuật, mà là sự thay đổi phương thức quản lý, từ bị động sang dự báo và phòng ngừa từ sớm, phù hợp với định hướng xây dựng Chính phủ số, xã hội số.

Vai trò lãnh đạo – bảo đảm pháp luật được thực thi đến cùng

Thực tiễn cho thấy, nơi nào cấp ủy, chính quyền vào cuộc quyết liệt, nơi đó hiệu quả phòng cháy, chữa cháy rõ rệt hơn.

Nhiều địa phương đã chủ động thể chế hóa trách nhiệm người đứng đầu, gắn kết quả thực hiện công tác phòng cháy, chữa cháy với đánh giá, xếp loại cán bộ hằng năm, qua đó siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong tổ chức thực thi.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh Đào Quang Khải khẳng định: tỉnh luôn chú trọng công tác phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.

Ông Đào Quang Khải – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh: công tác phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ được xác định là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, từ tỉnh đến cơ sở, gắn với từng cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp và mỗi người dân. Để cụ thể hóa, tỉnh đã ban hành quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu các sở, ngành, địa phương trong quản lý nhà nước về phòng cháy, chữa cháy; đồng thời đưa kết quả thực hiện nhiệm vụ này trở thành tiêu chí bắt buộc trong đánh giá, xếp loại cán bộ hằng năm.

Trong bối cảnh mới, quan điểm của Đảng đặt ra yêu cầu không chỉ tăng cường kiểm tra, mà phải đổi mới toàn diện công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức, kỹ năng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ; đưa nội dung này vào trường học, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Khi người dân được trang bị kỹ năng, khi cộng đồng trở thành “tuyến phòng thủ tại chỗ”, thì phòng cháy không còn là khẩu hiệu, mà trở thành năng lực thực tế của toàn xã hội.

Có thể thấy, những mô hình từ cơ sở không chỉ là giải pháp thực tiễn, mà còn phản ánh một nguyên lý quan trọng: Hiệu lực của pháp luật không nằm ở số lượng quy định, mà ở mức độ được hiện thực hóa trong đời sống.

Đó cũng chính là tư duy quản trị hiện đại mà Đảng ta đang định hướng: từ quản lý sang phục vụ, từ kiểm soát sang kiến tạo.

Những mô hình hiệu quả hôm nay cho thấy, khi pháp luật được tổ chức thực thi đúng cách, nguy cơ có thể được kiểm soát ngay từ bên trong.

Nhưng để những cách làm này không dừng ở điểm sáng cục bộ, mà trở thành năng lực chung của toàn hệ thống, cần một bước chuyển mạnh mẽ hơn, từ mô hình sang cơ chế, từ kinh nghiệm sang hệ thống, từ con người sang công nghệ.

Từ những mô hình cơ sở cho thấy, pháp luật chỉ thực sự có sức sống khi được chuyển hóa thành năng lực tự bảo vệ của cộng đồng. Đây chính là nền tảng để hình thành một xã hội an toàn, nơi phòng cháy không còn là phản ứng, mà trở thành một trạng thái chủ động của quản trị hiện đại.

(Còn nữa)

Kỳ cuối: Hiện đại hóa lực lượng – khi công nghệ và con người trở thành “lá chắn” từ sớm

Trần Sơn - Đức Anh