Câu chuyện về sếu đầu đỏ gắn với nền văn minh lúa nước

Trong dáng đứng thanh cao giữa đồng nước, trong đôi chân dài in trên bùn non, trong cái cổ vươn lên dưới nắng chiều, trong vũ điệu mềm mại mà kiêu hãnh giữa cỏ năng, sếu đầu đỏ dường như mang theo hồn cốt của những miền đất ngập nước phương Nam.

Cánh đồng lúa tại Hợp tác xã Sản xuất nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến (xã Phú Thọ) trở thành điểm đến trải nghiệm, góp phần phát huy giá trị văn hóa nông nghiệp và phát triển du lịch sinh thái.

Đó không chỉ là một sinh vật quý hiếm của tự nhiên, mà đó còn là một biểu tượng của sự hài hòa giữa nước và đất, giữa mùa màng và hoang dã, giữa đời sống mưu sinh của con người và nhịp thở tự do của muôn loài.

Với cư dân vùng đồng bằng, nhất là những người đã sinh ra, lớn lên và gắn bó cả đời với ruộng lúa, hình ảnh sếu đầu đỏ bay về không bao giờ là một hình ảnh bình thường.

Nó giống như một lời báo tin. Tin rằng mùa nước đã đi qua, đồng đất đã kịp thở, cỏ cây đã phục hồi, những củ năng dưới lớp bùn đã đủ sức nuôi đàn chim quý.

Tin rằng thiên nhiên còn đủ lành để mở rộng vòng tay. Tin rằng con người vẫn còn cơ hội sửa lại những điều đã làm tổn thương đất đai.

Từ ngàn xưa, nền văn minh lúa nước của người Việt được hình thành trên sự lắng nghe thiên nhiên. Người nông dân không chỉ nhìn trời để đoán mưa nắng, nhìn mây để đoán gió mùa, nhìn con nước để chọn ngày xuống giống.

Họ còn nhìn chim bay, cá nhảy, cỏ mọc, bông lúa trổ đòng để hiểu mạch sống của đất. Trên cánh đồng, mọi dấu hiệu đều có tiếng nói. Một đàn chim sải cánh qua đồng không chỉ là cảnh đẹp - nó là thông điệp của môi trường.

Một mùa cá về không chỉ là nguồn thức ăn - nó là chứng chỉ của nước lành. Một bông lúa cúi đầu không chỉ là hạt gạo - nó là kết tinh của đất, nước, nắng, gió và bàn tay con người.

Trong cái nhìn ấy, sếu đầu đỏ là một vị khách lớn của đồng quê. Sếu không đến nơi đất bạc màu, nước ô nhiễm, cỏ cây kiệt quệ. Sếu không ở lại nơi con người chỉ biết lấy đi mà không trả lại.

Có người sẽ hỏi: Giữa bao nhiêu áp lực cơm áo, giữa yêu cầu phát triển kinh tế, giữa nhu cầu bảo đảm thu nhập cho nông dân, tại sao phải bận lòng nhiều đến một loài chim? Câu hỏi ấy nghe qua có vẻ thực tế.

Nhưng nếu suy ngẫm sâu hơn, ta sẽ thấy bảo vệ sếu không phải là đặt loài chim lên trên con người.

Bảo vệ sếu là bảo vệ điều kiện sống lâu dài của chính con người.

Bởi nơi nào sếu có thể sống, nơi đó đất còn tương đối lành, nước còn tương đối sạch, chuỗi thức ăn tự nhiên còn tương đối cân bằng.

Nơi nào sếu quay về - nơi đó con người cũng có thêm hy vọng về một mô hình phát triển bền vững hơn.

Sếu chọn những vùng đất còn nhịp điệu tự nhiên, còn khoảng lặng cho cỏ hoang, còn bãi ăn an toàn, còn những mùa nước nổi không bị cắt đứt, còn những cánh đồng biết dung hòa giữa sản xuất và bảo tồn.

Vì vậy, sự có mặt của sếu là một lời khen cao quý mà thiên nhiên dành cho con người. Ngược lại, sự vắng bóng của sếu là một nỗi buồn, nhưng cũng là một lời cảnh tỉnh.

Sếu đầu đỏ không cạnh tranh với người nông dân. Sếu chỉ xin con người một phần không gian đủ lành để tồn tại. Và nếu người nông dân biết tổ chức sản xuất theo hướng hài hòa hơn với hệ sinh thái, chính họ sẽ là người được lợi trước tiên: Đất khỏe hơn, nước sạch hơn, chi phí đầu vào có thể hợp lý hơn, nông sản có giá trị cao hơn, thương hiệu vùng đất được nâng lên, đời sống cộng đồng được tôn trọng hơn. Khi ấy, bảo tồn không còn là chuyện xa xỉ. Bảo tồn trở thành một phần của sinh kế.

Một cánh đồng lúa sinh thái không phải là cánh đồng quay lưng với tiến bộ. Ngược lại, đó là cánh đồng biết sử dụng tiến bộ một cách khôn ngoan. Khoa học hiện đại giúp ta hiểu rõ hơn về đất, nước, vi sinh vật, dịch hại, thiên địch, phát thải khí nhà kính, dư lượng hóa chất, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn thị trường.

Nhưng khoa học ấy cần gặp lại trí tuệ truyền thống của người nông dân: Tôn trọng mùa vụ, quan sát đồng ruộng, không lạm dụng, không nóng vội, biết để cho đất có thời gian hồi phục.

Khi hai nguồn trí tuệ ấy gặp nhau, chúng ta có thể tạo ra một nền nông nghiệp mới - hiện đại mà không vô cảm, hiệu quả mà không tàn phá, có năng suất mà vẫn giữ được linh hồn đồng ruộng.

Câu chuyện về sếu đầu đỏ cũng là câu chuyện về ký ức. Nhiều người lớn tuổi ở đồng bằng vẫn nhớ những mùa chim về, nhớ cảnh đồng nước mênh mông, nhớ tiếng gió qua rừng tràm, nhớ mùa cá linh, bông điên điển, nhớ mùi rơm sau mùa gặt, nhớ những đêm trăng soi trên ruộng lúa. Ký ức ấy không phải để chúng ta hoài cổ một cách bất lực.

Ký ức ấy là nguồn lực tinh thần để chúng ta tự hỏi: Điều gì trong quá khứ cần được giữ lại, điều gì trong hiện tại cần được điều chỉnh, điều gì trong tương lai cần được kiến tạo?.

Có một điều rất đẹp trong văn hóa lúa nước: Người nông dân luôn hiểu rằng mùa vụ là sự hợp tác với thời gian.

Không thể gieo hôm nay mà gặt ngày mai. Không thể bắt cây lúa lớn nhanh hơn nhịp sống của nó. Không thể ép đất cho mãi mà thiếu sự bồi hoàn. Bảo tồn sếu cũng vậy.

Ta không thể mong một ngày thay đổi là hôm sau sếu bay về đầy trời. Thiên nhiên cần thời gian để chữa lành.

"Và khi sếu bay về, không chỉ thiên nhiên trở về.
Khi sếu bay về, ký ức trở về. Khi sếu bay về, niềm tin trở về."

Cỏ năng cần thời gian phục hồi. Nguồn thức ăn cần thời gian trở lại. Con người cần thời gian thay đổi tập quán. Niềm tin giữa các bên cần thời gian tích lũy. Nhưng điều quan trọng là phải bắt đầu và bắt đầu bằng những việc đúng.

Trong hình ảnh sếu đầu đỏ, có một vẻ đẹp rất gần với phẩm chất của cây lúa. Cây lúa càng chín càng cúi đầu. Sếu càng cao quý càng lặng lẽ giữa đồng.

Lúa gắn con người với đất. Sếu gắn con người với bầu trời. Một bên là hạt gạo trong chén cơm hằng ngày.

Một bên là cánh chim trong khát vọng gìn giữ sự trong lành. Khi lúa và sếu cùng hiện diện trên một vùng đất, ta thấy một nền văn minh hoàn chỉnh hơn: Có cái ăn, có cái đẹp, có sinh kế, có văn hóa, có trách nhiệm và có tương lai.
Ta thử tưởng tượng một đứa trẻ ở Đồng Tháp trong một buổi chiều nào đó được cha dắt ra đồng. Trước mắt em là những thửa lúa xanh, xa hơn là vùng đất ngập nước và trên nền trời bỗng hiện ra vài cánh sếu. Người cha chỉ tay nói: “Con nhìn kìa, sếu đầu đỏ đó”.

Đứa trẻ có thể chưa hiểu hết câu chuyện về hệ sinh thái, về phát thải, về chuỗi giá trị, về bảo tồn. Nhưng trong mắt em, hình ảnh ấy sẽ ở lại. Nó gieo vào lòng em một hạt giống.

Hạt giống của tình yêu quê hương. Hạt giống của niềm tự hào. Hạt giống của ý thức rằng quê mình có một điều quý giá cần được giữ gìn.

Sếu đầu đỏ đã đi qua nhiều mùa biến động của đồng bằng. Chúng từng bay trên những vùng đất hoang sơ, từng chứng kiến con người khai khẩn, lập làng, trồng lúa, đào kinh, đắp bờ, chống chọi với lũ lụt, chiến tranh, nghèo khó rồi bước vào thời kỳ đổi mới.

Chúng cũng chứng kiến những cánh đồng thay đổi rất nhanh trong thời hiện đại. Có lẽ, nếu sếu có thể nói bằng ngôn ngữ của con người, chúng sẽ không trách móc.

Chúng chỉ hỏi: “Các bạn có còn chừa cho chúng tôi một nơi để trở về không?”. Câu hỏi ấy rất nhẹ mà rất nặng. Một nơi để trở về - đó là điều mọi sinh linh đều cần.

Có thể một ngày không xa, trên những cánh đồng lúa sinh thái ven Tràm Chim, người ta sẽ kể cho nhau nghe rằng: Đã có một thời sếu vắng bóng và cũng đã có một thời con người quyết tâm sửa sai. Người nông dân thay đổi cách canh tác.

Doanh nghiệp thay đổi cách liên kết. Nhà khoa học xuống đồng nhiều hơn. Chính quyền kiên trì tạo cơ chế. Cộng đồng học cách tự hào không chỉ vì sản lượng mà vì sự hồi sinh của thiên nhiên.

Và rồi, trong một buổi bình minh, những cánh sếu lại hiện lên trên nền trời. Khi ấy, tiếng reo vui của con người chắc sẽ hòa vào tiếng gió, tiếng nước, tiếng lúa xào xạc.

Nhưng có lẽ niềm vui lớn nhất sẽ không nằm ở việc chúng ta nhìn thấy bao nhiêu con sếu. Niềm vui lớn nhất là nhận ra rằng chúng ta đã biết thay đổi để xứng đáng với sự trở về ấy.

Nếu làm được điều đó, sếu đầu đỏ sẽ không chỉ là biểu tượng của quá khứ. Sếu sẽ trở thành biểu tượng của tương lai. Một tương lai trong đó hạt gạo Việt Nam không chỉ thơm ngon, mà còn tử tế. Một tương lai trong đó người nông dân không chỉ là người sản xuất mà là người gìn giữ hệ sinh thái.

Một tương lai trong đó doanh nghiệp nông nghiệp không chỉ bán sản phẩm mà góp phần xây dựng nền văn minh xanh. Một tương lai trong đó những cánh đồng không im lặng vì nghèo sự sống mà rộn ràng bởi lúa, cá, chim, cỏ, nước và niềm tin.

Tôi tin rằng, khi con người biết cúi xuống với đất bằng lòng biết ơn, biết nhìn lên bầu trời bằng khát vọng trong lành, thì giữa đất và trời sẽ có một đường nối.

Đường nối ấy có thể là một bông lúa cúi đầu trong nắng. Cũng có thể là một cánh sếu đầu đỏ bay qua lúc hoàng hôn.

Khi sếu bay về, nền văn minh lúa nước như được soi lại trong tấm gương trong trẻo của đất trời - để nhắc chúng ta rằng: Hạt gạo quý nhất không chỉ là hạt gạo nuôi sống con người hôm nay, mà là hạt gạo được làm ra theo cách vẫn còn chừa lại sự sống cho ngày mai.

TRƯƠNG CÔNG CỨ
Chủ tịch HĐQT Công ty CP Khử trùng Việt Nam (VFC), thành viên PAN Group