Câu chuyện trăm năm của làng nghề Sa Đéc

Những bao gạo trắng được mở ra. Những thau nước trong được chuẩn bị. Và từ chiếc cối xay, dòng sữa gạo trắng đục bắt đầu chảy xuống. Đó là lúc một hành trình mới của hạt gạo bắt đầu.

Không phải hành trình đi vào nồi cơm, mà là hành trình trở thành làn bột trắng, thứ nguyên liệu đã nuôi sống một làng nghề hơn trăm năm ở Sa Đéc.

HÀNH TRÌNH CỦA MỘT HẠT GẠO

Người ta thường nghĩ hạt gạo chỉ là bữa cơm. Nhưng trong tay người thợ Sa Đéc, hạt gạo có thể bước sang một cuộc đời khác. Hạt gạo được ngâm cho mềm. Được xay thành dòng sữa trắng. Được lắng lại thành lớp bột mịn.

Hủ tiếu Sa Đéc thơm ngon, tròn vị, nổi tiếng xa gần. Ảnh: PHAN KHÁNH

Nhìn dòng bột trắng chảy ra từ túi vải treo lặng lẽ, có cảm giác như đang chứng kiến một phép màu rất giản dị của nông nghiệp. Một hạt gạo nhỏ bé có thể hóa thành bánh cuốn, bánh ướt, bánh hỏi, bánh xèo…

Và rồi ở Sa Đéc, nó còn hóa thành sợi hủ tiếu. Sợi hủ tiếu mỏng, trong, dai nhẹ, thứ đã làm nên danh tiếng của vùng đất này.

Người làm bột vì vậy không chỉ đang xay gạo. Họ đang mở ra nhiều hình hài mới cho hạt gạo của đồng bằng.

NGHỀ CỦA SỰ KIÊN NHẪN

Làm bột là một nghề rất lặng lẽ. Không có tiếng búa, không có lò lửa đỏ rực, không có những sản phẩm rực rỡ bày trên kệ. Chỉ có gạo, nước và thời gian.

Hủ tiếu Sa Đéc. Ảnh: P.KHÁNH

Ngâm gạo phải đủ giờ. Xay gạo phải đủ mịn. Lọc bột phải thật khéo. Chỉ cần lệch một chút, mẻ bột có thể hỏng. Vì vậy, người thợ làm bột có một thứ “tri thức đặc biệt”, tri thức nằm trong đôi tay và ánh mắt. Họ nhìn dòng bột là biết độ mịn. Sờ vào bột là biết độ dẻo. Ngửi mùi gạo là biết mẻ bột có đạt hay không.

Đó là thứ tri thức không có trong sách. Nó được truyền từ ông bà sang cha mẹ, từ cha mẹ sang con cháu, qua nhiều thế hệ.

MỘT NGHỀ ĐỨNG PHÍA SAU NHIỀU NGHỀ

Điều thú vị của nghề làm bột là sản phẩm của nó không đứng một mình. Bột gạo trở thành nguyên liệu cho rất nhiều nghề khác. Bột làm bánh. Bột làm phở. Bột làm bánh ướt. Và ở Sa Đéc, bột làm nên hủ tiếu Sa Đéc.

Những sợi hủ tiếu phơi trắng trên giàn tre, trải dài theo các con rạch, đã trở thành hình ảnh quen thuộc của vùng đất này. Nếu nhìn rộng hơn một chút, sẽ thấy nghề làm bột giống như một mắt xích âm thầm của chuỗi giá trị nông nghiệp.

Nó kết nối cánh đồng lúa với làng nghề làm bột, rồi chuyển qua làng nghề làm hủ tiếu, đi đến những quán ăn khắp miền Nam.

Một nghề nhỏ nhưng nuôi sống cả một hệ sinh thái nghề nghiệp.

TỪ LÀNG BỘT ĐẾN LÀNG HỦ TIẾU

Thời gian trôi đi, làng nghề Sa Đéc không dừng lại ở việc làm bột. Từ làn bột trắng, người dân bắt đầu sáng tạo ra nghề làm hủ tiếu. Những tấm bột được tráng mỏng. Được hấp chín. Được cắt thành sợi. Rồi phơi dưới nắng miền Tây.

Ngày nay, nhiểu cơ sở đã sử dụng máy móc hiện đại để sản xuất hủ tiếu nhưng linh hồn của làng nghề vẫn nằm ở con người. Ảnh: P. KHÁNH

Những giàn phơi hủ tiếu vì vậy trở thành một “cánh đồng trắng” giữa lòng đô thị Sa Đéc. Từ đó, cái tên “Hủ tiếu Sa Đéc” bắt đầu lan đi khắp nơi.

Một thương hiệu ẩm thực ra đời. Nhưng đằng sau thương hiệu ấy vẫn là làn bột trắng của làng nghề xưa.

KHI MỘT NGHỀ TRỞ THÀNH DI SẢN

Ngày nay, làng nghề làm bột Sa Đéc đã được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Nhưng thật ra, danh hiệu ấy chỉ là một cách gọi chính thức.

"Và mỗi khi ta ăn một tô hủ tiếu Sa Đéc thơm nóng, ta đang thưởng thức không chỉ là sợi hủ tiếu, mà là câu chuyện trăm năm của một làng nghề bắt đầu từ… một hạt gạo trắng.

Bởi từ lâu trong lòng người dân, nghề làm bột đã là một phần của ký ức vùng đất. Ký ức của những giàn phơi bột bên rạch, những buổi sáng xay gạo, những con thuyền chở bột đi khắp miền Tây.

Một nghề không chỉ làm ra sản phẩm. Nó làm ra bản sắc của một vùng đất.

HẠT GẠO - CHIẾC CẦU NỐI GIỮA NÔNG NGHIỆP VÀ VĂN HÓA

Nếu nhìn sâu hơn một chút, câu chuyện của làng bột Sa Đéc cho ta thấy một điều rất đẹp của nông nghiệp. Hạt gạo không chỉ là lương thực. Nó là nguyên liệu của văn hóa. Từ một hạt gạo trên cánh đồng có thể sinh ra một làng nghề, một món ăn, một thương hiệu ẩm thực, một di sản văn hóa.

Những người làm bột Sa Đéc vì vậy không chỉ đang sản xuất nguyên liệu. Bà con đang biến nông sản thành văn hóa.

KHI LÀNG NGHỀ MỞ RA TƯƠNG LAI

Ngày nay, nhiều cơ sở đã sử dụng máy móc hiện đại. Nhưng linh hồn của nghề vẫn nằm ở con người. Và nếu nhìn bằng một tư duy rộng hơn, làng bột Sa Đéc còn có thể mở ra nhiều không gian mới.

Có những nghề đứng dưới ánh đèn sân khấu. Nhưng cũng có những nghề đứng lặng lẽ phía sau.

Và nghề làm bột Sa Đéc thuộc về nhóm thứ hai.

Không ồn ào, không phô trương, nhưng hơn trăm năm qua, nó đã nuôi sống biết bao gia đình và âm thầm giữ lại hồn cốt của ẩm thực miền Tây.

Một làng nghề có thể trở thành điểm du lịch trải nghiệm, câu chuyện văn hóa ẩm thực, lớp học sống về nông nghiệp và làng nghề.

Du khách đến Sa Đéc không chỉ ăn một tô hủ tiếu. Họ có thể xem hành trình của hạt gạo. Từ cánh đồng đến dòng bột trắng sau đó làm ra sợi hủ tiếu.

Có những nghề đứng dưới ánh đèn sân khấu. Nhưng cũng có những nghề đứng lặng lẽ phía sau. Và nghề làm bột Sa Đéc thuộc về nhóm thứ hai. Không ồn ào, không phô trương, nhưng hơn trăm năm qua, nó đã nuôi sống biết bao gia đình và âm thầm giữ lại hồn cốt của ẩm thực miền Tây.

Và mỗi khi ta ăn một tô hủ tiếu Sa Đéc thơm nóng, ta đang thưởng thức không chỉ là sợi hủ tiếu, mà là câu chuyện trăm năm của một làng nghề bắt đầu từ… một hạt gạo trắng.

LÊ MINH HOAN