Cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh: Hình mẫu phát triển hạ tầng giao thông miền núi Bài 2: Con đường của 'ý Đảng, lòng dân'

Cơ chế mở đường cho công trường

Những ngày giữa tháng 6, tranh thủ thời tiết nắng ráo trước khi mùa mưa kéo đến, công trường cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh đang tăng tốc trên toàn tuyến. Ông Nguyễn Đức Tuấn, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, cho biết dự án hiện huy động hơn 2.000 người lao động, 1.400 máy móc, tổ chức thi công “3 ca, 4 kíp” trên hơn 200 mũi thi công.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh kiểm tra tiến độ thi công dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh

Nhìn vào khí thế công trường hôm nay, ít ai hình dung để dự án có thể khởi công vào ngày 1/1/2024, chính quyền tỉnh Cao Bằng và nhà đầu tư đã phải đi qua một hành trình dài tìm cơ chế, gỡ vốn, xử lý thủ tục và thiết kế mô hình triển khai phù hợp. Từ đó, một cách làm mới dần được định hình: chính quyền không đứng ngoài, doanh nghiệp không đơn độc, người dân không chỉ là đối tượng chịu tác động mà trở thành chủ thể đồng hành.

Sau giai đoạn khởi đầu dưới sự dẫn dắt quyết liệt của Bí thư Tỉnh ủy Lại Xuân Môn - “người mở đường” cho dự án, cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh tiếp tục được các thế hệ lãnh đạo tỉnh Cao Bằng kế thừa và thúc đẩy. Khi chủ trương đầu tư được phê duyệt, một bài toán mới lại xuất hiện: tỷ lệ vốn ngân sách Nhà nước tham gia còn thấp, chưa đủ tạo nền tảng tài chính để dự án triển khai thuận lợi. Một tuyến cao tốc đi qua địa hình hiểm trở, lưu lượng dự báo chưa cao, nếu chỉ trông vào khả năng hoàn vốn trực tiếp từ thu phí thì rất khó thuyết phục ngân hàng, nhà đầu tư và thị trường.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Tập đoàn Đèo Cả triển khai mô hình huy động vốn PPP++, nhằm đa dạng hóa nguồn lực, tăng hiệu quả đầu tư và giảm thiểu rủi ro trong suốt quá trình thực hiện dự án. Về phía tỉnh Cao Bằng, vai trò tiếp nối của ông Trần Hồng Minh, khi đó là Bí thư Tỉnh ủy, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc thúc đẩy các kiến nghị cơ chế để dự án có thể đi tiếp.

Trên nghị trường Quốc hội, ông Trần Hồng Minh đã đề xuất các giải pháp cải cách pháp lý, trong đó có việc gộp hai bước nghiên cứu tiền khả thi và nghiên cứu khả thi, cùng cơ chế đấu thầu linh hoạt nhằm tối ưu chi phí, rút ngắn thời gian chuẩn bị và đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án.

Điểm đáng chú ý là cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh được xem là một trong những dự án “thí điểm” các chính sách đầu tư theo phương thức PPP trong lĩnh vực giao thông. Đây là dự án PPP giao thông đầu tiên thực hiện theo Nghị định 63 năm 2018 về PPP và sau này cũng là dự án đầu tiên thực hiện theo Luật PPP. Trong quá trình triển khai, nhiều vướng mắc phát sinh do hệ thống thông tư, nghị định hướng dẫn chưa hoàn thiện, thủ tục bị kéo dài. Tuy nhiên, Cao Bằng và nhà đầu tư đề xuất dự án vẫn kiên trì theo đuổi đến cùng.

Những nỗ lực đột phá, sáng tạo của chính quyền Cao Bằng và nhà đầu tư sau đó được ghi nhận bằng một dấu mốc quan trọng: Năm 2023, Quốc hội thông qua cơ chế đặc thù tại Nghị quyết số 106, nâng tỷ lệ vốn Nhà nước tham gia dự án lên gần 70%. Cơ chế này tạo điều kiện để dự án đủ nền tảng thu xếp nguồn vốn tín dụng, qua đó tháo gỡ nút thắt lớn nhất về tài chính.

Khi điểm nghẽn về vốn từng bước được tháo gỡ, công trường lại đối mặt với một thử thách khác: địa chất phức tạp của vùng núi Đông Bắc. Cao Bằng có nhiều dãy núi đá vôi sừng sững, hệ thống hang karst dày đặc, địa hình chia cắt mạnh. Sau quá trình nghiên cứu, khảo sát, đội ngũ kỹ sư đã nắn chỉnh hướng tuyến, bổ sung các phương án cầu cạn, hầm xuyên núi theo hướng “thuận thiên”, hạn chế tối đa tác động đến hệ thống thủy văn và cảnh quan tự nhiên trong khu vực.

Khi hoàn thành, tuyến cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh sẽ rút ngắn thời gian di chuyển từ Hà Nội đến Cao Bằng xuống còn 3,5 giờ

Do địa hình nhiều dốc cao, chia cắt liên tục, khối lượng đào đắp của dự án đặc biệt lớn, lên tới hơn 40 triệu m³, tương đương tổng khối lượng đào đắp toàn tỉnh Cao Bằng trong khoảng 5 năm. Đây là thách thức không chỉ về kỹ thuật, mà còn về tổ chức thi công, điều phối thiết bị, nhân lực, vật liệu và kiểm soát tiến độ trong điều kiện thời tiết miền núi thường xuyên biến động.

Đáng chú ý, trong bối cảnh tỷ suất đầu tư thấp và nguồn lực ngân sách còn hạn chế, các nhà đầu tư vẫn dồn nguồn lực để tăng cường nhân lực, máy móc, nối lại nhịp độ thi công sau giai đoạn “lũ chồng lũ, bão chồng bão” vào nửa cuối năm 2025.

Trong quá trình thi công, nhà đầu tư tiếp tục nghiên cứu các biện pháp tiết giảm chi phí, tối ưu tổ chức xây dựng, đồng thời hướng đến việc điều chỉnh quy mô dự án lên chuẩn cao tốc 4 làn xe, có 2 làn dừng khẩn cấp. Nhờ áp dụng đồng bộ các giải pháp về công nghệ, kỹ thuật và quản trị công trường, tiến độ dự án được rút ngắn 12 tháng so với hợp đồng.

“Thành quả sau hơn 900 ngày đêm thi công của chúng tôi là hơn 60 km đầu tuyến đã được thảm bê tông nhựa. Nhìn từ trên cao, hình hài của tuyến cao tốc hiện đại đầu tiên của tỉnh Cao Bằng đã lộ rõ”, kỹ sư Nguyễn Đức Tuấn chia sẻ. “Dự án đặt mục tiêu hoàn thành 62km từ Đồng Đăng tới Đông Khê trên quy mô nền đường 22m vào tháng 12/2026”.

Không chỉ tập trung vào nền đường, cầu, hầm, tỉnh Cao Bằng còn tổ chức cuộc thi thiết kế cảnh quan kiến trúc nhằm hướng tới một công trình kiểu mẫu về thẩm mỹ, mang đậm dấu ấn văn hóa địa phương. Cách tiếp cận này cho thấy cao tốc không chỉ là hạ tầng giao thông, mà còn có thể trở thành điểm nhấn cảnh quan, thu hút du khách, phương tiện, từng bước tạo dòng khách, dòng xe và dòng doanh thu cho dự án.

Nhưng vốn và kỹ thuật mới là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở sự đồng thuận xã hội, hay ngắn gọn hơn là lòng dân.

Khi lòng dân trở thành nguồn lực mở đường

Đứng bên một phân đoạn cao tốc vừa được thảm bê tông nhựa, ông Nông Xuân Huyền, ở xóm Đoỏng Lẹng, xã Đông Khê, không giấu được niềm vui khi chứng kiến hình hài tuyến đường đang hiện rõ. Với những người dân sinh sống dọc tuyến, mỗi đổi thay trên công trường đều mang một ý nghĩa đặc biệt, khiến cả xóm, cả xã cùng háo hức dõi theo.

“Trước đây, khi giải phóng mặt bằng, nhân dân rất đồng thuận, sẵn sàng hy sinh cái riêng vì lợi ích chung. Từ ngày dự án khởi công, cao tốc luôn là điều chúng tôi đặc biệt quan tâm và thường xuyên theo dõi”, ông Huyền chia sẻ.

Chính niềm tin của chính quyền và nhân dân đã giúp dự án vượt qua một trong những khâu khó nhất của mọi công trình hạ tầng: giải phóng mặt bằng. Ở nhiều dự án khác, giải phóng mặt bằng thường là điểm nghẽn kéo dài, làm chậm tiến độ, đội chi phí, bào mòn quyết tâm của chính quyền và nhà đầu tư. Nhưng tại Đồng Đăng - Trà Lĩnh, một khí thế sôi động đã hình thành tại Cao Bằng.

Các cấp chính quyền kiên trì xuống cơ sở, lắng nghe, giải thích, vận động để người dân hiểu rõ ý nghĩa của dự án đối với tương lai địa phương. Sau chiến dịch “100 ngày đêm giải phóng mặt bằng” do tỉnh Cao Bằng phát động, hơn 1.000 hộ dân đã hoàn thành giải phóng hơn 222 ha đất, tạo điều kiện quan trọng để dự án bước vào giai đoạn thi công.

Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa cùng lãnh đạo địa phương thăm và kiểm tra dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh ngày 1/12/2025

Khái quát hành trình ấy, ông Lê Hải Hòa, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng, khẳng định, cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh là công trình kết tinh của “ý Đảng, lòng dân”, nơi quyết tâm chính trị gặp khát vọng phát triển và được bồi đắp bằng niềm tin sâu sắc của nhân dân.

“Nhiều hộ tự nguyện dựng lán, ngủ lều, thuê nhà để bàn giao nhà cửa, ruộng vườn cho dự án dù chưa nhận đủ kinh phí hỗ trợ. Họ tự nguyện giao đất, không vì bắt buộc, mà vì niềm tin và khát vọng đổi thay quê hương”, ông Lê Hải Hòa cho biết.

Không dừng lại ở vai trò của một công trình giao thông trọng điểm, cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh còn cho thấy cách tiếp cận phát triển mới của Cao Bằng và nhà đầu tư: lấy hạ tầng làm động lực, lấy con người làm trung tâm, lấy sự đồng thuận xã hội làm nền tảng.

Cùng với tuyến cao tốc hiện đại đang hình thành, nhiều mái trường mới đã được nhà đầu tư dự án xây dựng tại khu vực biên giới Cao Bằng, góp phần cụ thể hóa chủ trương chăm lo an sinh xã hội, nhất là đối với con em đồng bào các dân tộc thiểu số.

Từ thực tiễn triển khai dự án, những bài học về tổ chức thực hiện, huy động nguồn lực và chăm lo đời sống nhân dân đã trở thành tiền đề quan trọng để định hình mô hình phát triển bền vững cho tỉnh trong giai đoạn tới, cũng như trở thành hình mẫu để các tỉnh học tập khi triển khai các dự án hạ tầng giao thông.

Mô hình hợp tác này cũng được báo cáo trực tiếp với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong chuyến thăm và làm việc với tỉnh Cao Bằng vào cuối tháng 1/2026.

Bình luận về điểm đặc biệt của cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng cho rằng tuyến cao tốc hôm nay là kết quả của một quá trình dài kiến tạo, trong đó có dấu ấn sâu sắc của các thế hệ lãnh đạo tỉnh Cao Bằng cùng sự quan tâm, ủng hộ của lãnh đạo Đảng, Nhà nước. Chính sự tiếp nối ấy đã tạo thành lực đẩy giúp dự án vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất.

Nhìn lại cái “bắt tay” giữa Cao Bằng và Đèo Cả cách đây 8 năm, ông Hòa cho rằng đây không đơn thuần là hợp đồng BOT, mà là sự đồng hành thực chất, là hình mẫu đúng nghĩa về hợp tác công - tư theo tinh thần Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân: Nhà nước không đứng ngoài. Doanh nghiệp không đơn độc. Cả hai cùng nhìn về một hướng, cùng hành động vì mục tiêu phát triển đất nước.

Thảo Trang