Căng thẳng Mỹ - Iran và bài toán ổn định vùng Vịnh: Vai trò then chốt của Qatar

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian gặp quan chức Qatar tại Doha, tháng 10/2024. (Ảnh: Reuters)

Sau làn sóng biểu tình bên trong lãnh thổ Iran, lời lẽ giữa Tehran và Washington đã trở nên cứng rắn hơn đáng kể. Điều này bao gồm cả lời đe dọa can thiệp của Tổng thống Trump để ủng hộ những người biểu tình, một diễn biến càng làm tăng thêm tính cấp thiết của ngoại giao ở vùng Vịnh.

Đối với các quốc gia vùng Vịnh, tình hình an ninh và ổn định kinh tế của họ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi bất kỳ xung đột nào giữa Mỹ và Iran. Hậu quả sẽ đến tức thời.

Vị trí địa lý, cơ sở hạ tầng năng lượng tập trung và môi trường an ninh liên kết chặt chẽ của vùng Vịnh có nghĩa là, ngay cả những cuộc đối đầu hạn chế cũng có nguy cơ lan rộng nhanh chóng ra khắp khu vực.

Với Iran, một cuộc đối đầu quân sự nhằm lật đổ chế độ gần như chắc chắn sẽ tạo ra những hậu quả vượt ra ngoài biên giới. Về nội bộ, kịch bản này có nguy cơ dẫn đến sự phân mảnh quyền lực. Về bên ngoài, các tác động của nó có thể bao gồm các cuộc di cư quy mô lớn hướng tới các quốc gia láng giềng, kể cả các nước vùng Vịnh, cũng như những gián đoạn nghiêm trọng đối với an ninh hàng hải và thị trường năng lượng. Tình trạng này sẽ đặt ra thách thức tức thời đối với các quốc gia vùng Vịnh.

Những diễn biến gần đây trong khu vực đã làm thay đổi cán cân chiến lược. Kể từ khi xung đột Israel - Hamas bùng phát tháng 10/2023, mạng lưới các lực lượng đồng minh của Iran đã phải chịu áp lực liên tục. Một số thành phần của “trục kháng chiến” đã bị suy yếu về quân sự và chính trị, làm giảm khả năng gây ảnh hưởng của Tehran ở một số khu vực nhất định.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của các nước vùng Vịnh, việc leo thang hơn nữa sẽ không mang lại lợi ích gì. Nỗ lực làm suy yếu ảnh hưởng khu vực của Iran không tự động dẫn đến ổn định khu vực, đặc biệt nếu được theo đuổi thông qua các chiến lược có nguy cơ gây sụp đổ nhà nước. Đối với các quốc gia vùng Vịnh, ưu tiên không phải là việc thay đổi mạnh mẽ hệ thống chính trị của Iran, mà là tránh tình trạng hỗn loạn khó lường và khó kiểm soát.

Quan điểm này không chỉ giới hạn ở Doha. Trong những năm gần đây, lập trường của Qatar ngày càng tương đồng với lập trường của Ả-rập Xê-út và Oman. Cả hai nước đều đã đầu tư vào việc giảm căng thẳng với Tehran thông qua đối thoại và các biện pháp xây dựng lòng tin. Những nỗ lực của họ trong việc truyền đạt những rủi ro của việc leo thang quân sự cho chính quyền Tổng thống Trump phản ánh một quan điểm rộng lớn hơn trong khu vực: ủng hộ sự kiềm chế và hợp tác hơn là đối đầu.

Trong bối cảnh này, hoạt động ngoại giao của Qatar giữa Washington và Tehran không phải vì mục đích riêng, mà là một nỗ lực có tính toán để kiềm chế những rủi ro đối với toàn bộ khu vực.

Qatar đã nổi lên như một bên trung gian hiệu quả và đáng tin cậy trong những thời điểm căng thẳng cao độ giữa Mỹ và Iran, cung cấp các kênh thực tiễn giúp ngăn chặn các cuộc khủng hoảng leo thang hơn nữa. Dựa trên mối quan hệ bền vững với Tehran và quan hệ đối tác chiến lược với Washington, Doha đã duy trì các kênh kín đáo và đáng tin cậy cho phép cả hai bên liên lạc khi việc đối thoại trực tiếp bị hạn chế về mặt chính trị. Vị thế này đã biến Qatar trở thành một bên trung gian, tạo ra không gian chính trị cho sự kiềm chế thay vì đối đầu.

Vai trò này được thể hiện rõ nhất vào tháng 9/2023, khi Qatar giúp tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi tù nhân giữa Iran và Mỹ, cùng với việc giải phóng các khoản tiền bị đóng băng của Iran cho mục đích nhân đạo. Quá trình này đòi hỏi nhiều tháng đàm phán gián tiếp. Mặc dù thỏa thuận không báo hiệu một sự hòa giải rộng hơn, nhưng nó đã nhấn mạnh một điểm quan trọng: ngay cả trong bối cảnh thù địch sâu sắc, ngoại giao vẫn có thể thực hiện được khi có các bên trung gian đáng tin cậy.

Đối với Doha, sự hòa giải như vậy phản ánh một niềm tin rộng lớn hơn rằng vấn đề hạt nhân Iran, và căng thẳng Mỹ - Iran nói chung, không thể được kiểm soát bền vững chỉ bằng sự cưỡng chế. Qatar luôn nhất quán với quan điểm rằng đối thoại, chứ không phải hành động quân sự, là con đường khả thi duy nhất để kiềm chế rủi ro và ngăn chặn leo thang.

Do đó, ngay cả sau vụ tấn công tên lửa có tính toán của Iran vào căn cứ không quân Al Udeid ở Qatar - nơi đóng quân của lực lượng Mỹ - hồi tháng 6/2025, Doha đã nhanh chóng can thiệp để giải quyết xung đột giữa hai bên và kiềm chế cuộc khủng hoảng.

Những nỗ lực hòa giải của Qatar sẽ giúp ngăn ngừa hỗn loạn vào thời điểm mà việc leo thang sẽ mang lại nhiều hậu quả thay vì lợi ích. Bằng cách giữ các kênh liên lạc mở, tạo điều kiện cho các thỏa thuận hạn chế, Doha tìm cách giảm thiểu khả năng tính toán sai lầm.

Những nỗ lực như vậy hiếm khi tạo ra những đột phá ngoạn mục, và thường không được chú ý. Nhưng đây vẫn là một trong số ít công cụ có khả năng ngăn chặn các cuộc khủng hoảng leo thang thành xung đột rộng lớn hơn. Trong một khu vực mà hậu quả chiến tranh vượt ra ngoài chiến trường, đóng góp đó không nên bị xem nhẹ.

Minh Hạnh